^{१२.१७८.१}भरद्वाज उवाच

^{१२.१७८.२}पार्थिवं धातुमाश्रित्य शारीरोऽग्निः कथं भवेत्
अवकाशविशेषेण कथं वर्तयतेऽनिलः

^{१२.१७८.३}भृगुरुवाच

^{१२.१७८.४}वायोर्गतिमहं ब्रह्मन्कीर्तयिष्यामि तेऽनघ
प्राणिनामनिलो देहान्यथा चेष्टयते बली

^{१२.१७८.५}श्रितो मूर्धानमग्निस्तु शरीरं परिपालयन्
प्राणो मूर्धनि चाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टते

^{१२.१७८.६}स जन्तुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः
मनो बुद्धिरहंकारो भूतानि विषयाश्च सः

^{१२.१७८.७}एवं त्विह स सर्वत्र प्राणेन परिपाल्यते
पृष्ठतश्च समानेन स्वां स्वां गतिमुपाश्रितः

^{१२.१७८.८}वस्तिमूलं गुदं चैव पावकं च समाश्रितः
वहन्मूत्रं पुरीषं चाप्यपानः परिवर्तते

^{१२.१७८.९}प्रयत्ने कर्मणि बले य एकस्त्रिषु वर्तते
उदान इति तं प्राहुरध्यात्मविदुषो जनाः

^{१२.१७८.१०}संधिष्वपि च सर्वेषु संनिविष्टस्तथानिलः
शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिश्यते

^{१२.१७८.११}धातुष्वग्निस्तु विततः समानेन समीरितः
रसान्धातूंश्च दोषांश्च वर्तयन्नवतिष्ठति

^{१२.१७८.१२}अपानप्राणयोर्मध्ये प्राणापानसमाहितः
समन्वितः स्वधिष्ठानः सम्यक्पचति पावकः

^{१२.१७८.१३}आस्यं हि पायुसंयुक्तमन्ते स्याद्गुदसंज्ञितम्
स्रोतस्तस्मात्प्रजायन्ते सर्वस्रोतांसि देहिनाम्

^{१२.१७८.१४}प्राणानां संनिपाताच्च संनिपातः प्रजायते
ऊष्मा चाग्निरिति ज्ञेयो योऽन्नं पचति देहिनाम्

^{१२.१७८.१५}अग्निवेगवहः प्राणो गुदान्ते प्रतिहन्यते
स ऊर्ध्वमागम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम्

^{१२.१७८.१६}पक्वाशयस्त्वधो नाभेरूर्ध्वमामाशयः स्थितः
नाभिमध्ये शरीरस्य सर्वे प्राणाः समाहिताः

^{१२.१७८.१७}प्रसृता हृदयात्सर्वे तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा
वहन्त्यन्नरसान्नाड्यो दश प्राणप्रचोदिताः

^{१२.१७८.१८}एष मार्गोऽथ योगानां येन गच्छन्ति तत्पदम्
जितक्लमासना धीरा मूर्धन्यात्मानमादधुः

^{१२.१७८.१९}एवं सर्वेषु विहितः प्राणापानेषु देहिनाम्
तस्मिन्स्थितो नित्यमग्निः स्थाल्यामिव समाहितः