^{१२.२११.१}युधिष्ठिर उवाच

^{१२.२११.२}केन वृत्तेन वृत्तज्ञो जनको मिथिलाधिपः
जगाम मोक्षं धर्मज्ञो भोगानुत्सृज्य मानुषान्

^{१२.२११.३}भीष्म उवाच

^{१२.२११.४}अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
येन वृत्तेन वृत्तज्ञः स जगाम महत्सुखम्

^{१२.२११.५}जनको जनदेवस्तु मिथिलायां जनाधिपः
और्ध्वदेहिकधर्माणामासीद्युक्तो विचिन्तने

^{१२.२११.६}तस्य स्म शतमाचार्या वसन्ति सततं गृहे
दर्शयन्तः पृथग्धर्मान्नानापाषण्डवादिनः

^{१२.२११.७}स तेषां प्रेत्यभावे च प्रेत्यजातौ विनिश्चये
आगमस्थः स भूयिष्ठमात्मतत्त्वे न तुष्यति

^{१२.२११.८}तत्र पञ्चशिखो नाम कापिलेयो महामुनिः
परिधावन्महीं कृत्स्नां जगाम मिथिलामपि

^{१२.२११.९}सर्वसंन्यासधर्माणां तत्त्वज्ञानविनिश्चये
सुपर्यवसितार्थश्च निर्द्वंद्वो नष्टसंशयः

^{१२.२११.१०}ऋषीणामाहुरेकं यं कामादवसितं नृषु
शाश्वतं सुखमत्यन्तमन्विच्छन्स सुदुर्लभम्

^{१२.२११.११}यमाहुः कपिलं सांख्याः परमर्षिं प्रजापतिम्
स मन्ये तेन रूपेण विस्मापयति हि स्वयम्

^{१२.२११.१२}आसुरेः प्रथमं शिष्यं यमाहुश्चिरजीविनम्
पञ्चस्रोतसि यः सत्रमास्ते वर्षसहस्रिकम्

^{१२.२११.१३}तं समासीनमागम्य मण्डलं कापिलं महत्
पुरुषावस्थमव्यक्तं परमार्थं निबोधयत्

^{१२.२११.१४}इष्टिसत्रेण संसिद्धो भूयश्च तपसा मुनिः
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्व्यक्तिं बुबुधे देवदर्शनः

^{१२.२११.१५}यत्तदेकाक्षरं ब्रह्म नानारूपं प्रदृश्यते
आसुरिर्मण्डले तस्मिन्प्रतिपेदे तदव्ययम्

^{१२.२११.१६}तस्य पञ्चशिखः शिष्यो मानुष्या पयसा भृतः
ब्राह्मणी कपिला नाम काचिदासीत्कुटुम्बिनी

^{१२.२११.१७}तस्याः पुत्रत्वमागम्य स्त्रियाः स पिबति स्तनौ
ततः स कापिलेयत्वं लेभे बुद्धिं च नैष्ठिकीम्

^{१२.२११.१८}एतन्मे भगवानाह कापिलेयाय संभवम्
तस्य तत्कापिलेयत्वं सर्ववित्त्वमनुत्तमम्

^{१२.२११.१९}सामान्यं कपिलो ज्ञात्वा धर्मज्ञानामनुत्तमम्
उपेत्य शतमाचार्यान्मोहयामास हेतुभिः

^{१२.२११.२०}जनकस्त्वभिसंरक्तः कापिलेयानुदर्शनात्
उत्सृज्य शतमाचार्यान्पृष्ठतोऽनुजगाम तम्

^{१२.२११.२१}तस्मै परमकल्याय प्रणताय च धर्मतः
अब्रवीत्परमं मोक्षं यत्तत्सांख्यं विधीयते

^{१२.२११.२२}जातिनिर्वेदमुक्त्वा हि कर्मनिर्वेदमब्रवीत्
कर्मनिर्वेदमुक्त्वा च सर्वनिर्वेदमब्रवीत्

^{१२.२११.२३}यदर्थं कर्मसंसर्गः कर्मणां च फलोदयः
तदनाश्वासिकं मोघं विनाशि चलमध्रुवम्

^{१२.२११.२४}दृश्यमाने विनाशे च प्रत्यक्षे लोकसाक्षिके
आगमात्परमस्तीति ब्रुवन्नपि पराजितः

^{१२.२११.२५}अनात्मा ह्यात्मनो मृत्युः क्लेशो मृत्युर्जरामयः
आत्मानं मन्यते मोहात्तदसम्यक्परं मतम्

^{१२.२११.२६}अथ चेदेवमप्यस्ति यल्लोके नोपपद्यते
अजरोऽयममृत्युश्च राजासौ मन्यते तथा

^{१२.२११.२७}अस्ति नास्तीति चाप्येतत्तस्मिन्नसति लक्षणे
किमधिष्ठाय तद्ब्रूयाल्लोकयात्राविनिश्चयम्

^{१२.२११.२८}प्रत्यक्षं ह्येतयोर्मूलं कृतान्तैतिह्ययोरपि
प्रत्यक्षो ह्यागमोऽभिन्नः कृतान्तो वा न किंचन

^{१२.२११.२९}यत्र तत्रानुमानेऽस्ति कृतं भावयतेऽपि वा
अन्यो जीवः शरीरस्य नास्तिकानां मते स्मृतः

^{१२.२११.३०}रेतो वटकणीकायां घृतपाकाधिवासनम्
जातिस्मृतिरयस्कान्तः सूर्यकान्तोऽम्बुभक्षणम्

^{१२.२११.३१}प्रेत्य भूतात्ययश्चैव देवताभ्युपयाचनम्
मृते कर्मनिवृत्तिश्च प्रमाणमिति निश्चयः

^{१२.२११.३२}न त्वेते हेतवः सन्ति ये केचिन्मूर्तिसंस्थिताः
अमर्त्यस्य हि मर्त्येन सामान्यं नोपपद्यते

^{१२.२११.३३}अविद्याकर्मचेष्टानां केचिदाहुः पुनर्भवम्
कारणं लोभमोहौ तु दोषाणां च निषेवणम्

^{१२.२११.३४}अविद्यां क्षेत्रमाहुर्हि कर्म बीजं तथा कृतम्
तृष्णासंजननं स्नेह एष तेषां पुनर्भवः

^{१२.२११.३५}तस्मिन्व्यूढे च दग्धे च चित्ते मरणधर्मिणि
अन्योऽन्याज्जायते देहस्तमाहुः सत्त्वसंक्षयम्

^{१२.२११.३६}यदा स रूपतश्चान्यो जातितः श्रुतितोऽर्थतः
कथमस्मिन्स इत्येव संबन्धः स्यादसंहितः

^{१२.२११.३७}एवं सति च का प्रीतिर्दानविद्यातपोबलैः
यदन्याचरितं कर्म सर्वमन्यः प्रपद्यते

^{१२.२११.३८}यदा ह्ययमिहैवान्यैः प्राकृतैर्दुःखितो भवेत्
सुखितैर्दुःखितैर्वापि दृश्योऽप्यस्य विनिर्णयः

^{१२.२११.३९}तथा हि मुसलैर्हन्युः शरीरं तत्पुनर्भवेत्
पृथग्ज्ञानं यदन्यच्च येनैतन्नोपलभ्यते

^{१२.२११.४०}ऋतुः संवत्सरस्तिथ्यः शीतोष्णे च प्रियाप्रिये
यथातीतानि पश्यन्ति तादृशः सत्त्वसंक्षयः

^{१२.२११.४१}जरया हि परीतस्य मृत्युना वा विनाशिना
दुर्बलं दुर्बलं पूर्वं गृहस्येव विनश्यति

^{१२.२११.४२}इन्द्रियाणि मनो वायुः शोणितं मांसमस्थि च
आनुपूर्व्या विनश्यन्ति स्वं धातुमुपयान्ति च

^{१२.२११.४३}लोकयात्राविधानं च दानधर्मफलागमः
यदर्थं वेदशब्दाश्च व्यवहाराश्च लौकिकाः

^{१२.२११.४४}इति सम्यङ्मनस्येते बहवः सन्ति हेतवः
एतदस्तीदमस्तीति न किंचित्प्रतिपद्यते

^{१२.२११.४५}तेषां विमृशतामेवं तत्तत्समभिधावताम्
क्वचिन्निविशते बुद्धिस्तत्र जीर्यति वृक्षवत्

^{१२.२११.४६}एवमर्थैरनर्थैश्च दुःखिताः सर्वजन्तवः
आगमैरपकृष्यन्ते हस्तिपैर्हस्तिनो यथा

^{१२.२११.४७}अर्थांस्तथात्यन्तसुखावहांश्च; लिप्सन्त एते बहवो विशुल्काः
महत्तरं दुःखमभिप्रपन्ना; हित्वामिषं मृत्युवशं प्रयान्ति

^{१२.२११.४८}विनाशिनो ह्यध्रुवजीवितस्य; किं बन्धुभिर्मित्रपरिग्रहैश्च
विहाय यो गच्छति सर्वमेव; क्षणेन गत्वा न निवर्तते च

^{१२.२११.४९}भूव्योमतोयानलवायवो हि; सदा शरीरं परिपालयन्ति
इतीदमालक्ष्य कुतो रतिर्भवे;द्विनाशिनो ह्यस्य न शर्म विद्यते

^{१२.२११.५०}इदमनुपधि वाक्यमच्छलं; परमनिरामयमात्मसाक्षिकम्
नरपतिरभिवीक्ष्य विस्मितः; पुनरनुयोक्तुमिदं प्रचक्रमे