^{१२.८३.१}भीष्म उवाच

^{१२.८३.२}एषा प्रथमतो वृत्तिर्द्वितीयां शृणु भारत
यः कश्चिज्जनयेदर्थं राज्ञा रक्ष्यः स मानवः

^{१२.८३.३}ह्रियमाणममात्येन भृतो वा यदि वाभृतः
यो राजकोशं नश्यन्तमाचक्षीत युधिष्ठिर

^{१२.८३.४}श्रोतव्यं तस्य च रहो रक्ष्यश्चामात्यतो भवेत्
अमात्या ह्युपहन्तारं भूयिष्ठं घ्नन्ति भारत

^{१२.८३.५}राजकोशस्य गोप्तारं राजकोशविलोपकाः
समेत्य सर्वे बाधन्ते स विनश्यत्यरक्षितः

^{१२.८३.६}अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
मुनिः कालकवृक्षीयः कौसल्यं यदुवाच ह

^{१२.८३.७}कोसलानामाधिपत्यं संप्राप्ते क्षेमदर्शिनि
मुनिः कालकवृक्षीय आजगामेति नः श्रुतम्

^{१२.८३.८}स काकं पञ्जरे बद्ध्वा विषयं क्षेमदर्शिनः
पूर्वं पर्यचरद्युक्तः प्रवृत्त्यर्थी पुनः पुनः

^{१२.८३.९}अधीये वायसीं विद्यां शंसन्ति मम वायसाः
अनागतमतीतं च यच्च संप्रति वर्तते

^{१२.८३.१०}इति राष्ट्रे परिपतन्बहुशः पुरुषैः सह
सर्वेषां राजयुक्तानां दुष्कृतं परिपृष्टवान्

^{१२.८३.११}स बुद्ध्वा तस्य राष्ट्रस्य व्यवसायं हि सर्वशः
राजयुक्तापचारांश्च सर्वान्बुद्ध्वा ततस्ततः

^{१२.८३.१२}तमेव काकमादाय राजानं द्रष्टुमागमत्
सर्वज्ञोऽस्मीति वचनं ब्रुवाणः संशितव्रतः

^{१२.८३.१३}स स्म कौसल्यमागम्य राजामात्यमलंकृतम्
प्राह काकस्य वचनादमुत्रेदं त्वया कृतम्

^{१२.८३.१४}असौ चासौ च जानीते राजकोशस्त्वया हृतः
एवमाख्याति काकोऽयं तच्छीघ्रमनुगम्यताम्

^{१२.८३.१५}तथान्यानपि स प्राह राजकोशहरान्सदा
न चास्य वचनं किंचिदकृतं श्रूयते क्वचित्

^{१२.८३.१६}तेन विप्रकृताः सर्वे राजयुक्ताः कुरूद्वह
तमतिक्रम्य सुप्तस्य निशि काकमपोथयन्

^{१२.८३.१७}वायसं तु विनिर्भिन्नं दृष्ट्वा बाणेन पञ्जरे
पूर्वाह्णे ब्राह्मणो वाक्यं क्षेमदर्शिनमब्रवीत्

^{१२.८३.१८}राजंस्त्वामभयं याचे प्रभुं प्राणधनेश्वरम्
अनुज्ञातस्त्वया ब्रूयां वचनं त्वत्पुरो हितम्

^{१२.८३.१९}मित्रार्थमभिसंतप्तो भक्त्या सर्वात्मना गतः
अयं तवार्थं हरते यो ब्रूयादक्षमान्वितः

^{१२.८३.२०}संबुबोधयिषुर्मित्रं सदश्वमिव सारथिः
अतिमन्युप्रसक्तो हि प्रसज्य हितकारणम्

^{१२.८३.२१}तथाविधस्य सुहृदः क्षन्तव्यं संविजानता
ऐश्वर्यमिच्छता नित्यं पुरुषेण बुभूषता

^{१२.८३.२२}तं राजा प्रत्युवाचेदं यन्मा किंचिद्भवान्वदेत्
कस्मादहं न क्षमेयमाकाङ्क्षन्नात्मनो हितम्

^{१२.८३.२३}ब्राह्मण प्रतिजानीहि प्रब्रूहि यदि चेच्छसि
करिष्यामि हि ते वाक्यं यद्यन्मां विप्र वक्ष्यसि

^{१२.८३.२४}मुनिरुवाच

^{१२.८३.२५}ज्ञात्वा नयानपायांश्च भृत्यतस्ते भयानि च
भक्त्या वृत्तिं समाख्यातुं भवतोऽन्तिकमागमम्

^{१२.८३.२६}प्रागेवोक्तश्च दोषोऽयमाचार्यैर्नृपसेविनाम्
अगतीकगतिर्ह्येषा या राज्ञा सह जीविका

^{१२.८३.२७}आशीविषैश्च तस्याहुः संगतं यस्य राजभिः
बहुमित्राश्च राजानो बह्वमित्रास्तथैव च

^{१२.८३.२८}तेभ्यः सर्वेभ्य एवाहुर्भयं राजोपसेविनाम्
अथैषामेकतो राजन्मुहूर्तादेव भीर्भवेत्

^{१२.८३.२९}नैकान्तेनाप्रमादो हि कर्तुं शक्यो महीपतौ
न तु प्रमादः कर्तव्यः कथंचिद्भूतिमिच्छता

^{१२.८३.३०}प्रमादाद्धि स्खलेद्राजा स्खलिते नास्ति जीवितम्
अग्निं दीप्तमिवासीदेद्राजानमुपशिक्षितः

^{१२.८३.३१}आशीविषमिव क्रुद्धं प्रभुं प्राणधनेश्वरम्
यत्नेनोपचरेन्नित्यं नाहमस्मीति मानवः

^{१२.८३.३२}दुर्व्याहृताच्छङ्कमानो दुष्कृताद्दुरधिष्ठितात्
दुरासिताद्दुर्व्रजितादिङ्गितादङ्गचेष्टितात्

^{१२.८३.३३}देवतेव हि सर्वार्थान्कुर्याद्राजा प्रसादितः
वैश्वानर इव क्रुद्धः समूलमपि निर्दहेत्
इति राजन्मयः प्राह वर्तते च तथैव तत्

^{१२.८३.३४}अथ भूयांसमेवार्थं करिष्यामि पुनः पुनः
ददात्यस्मद्विधोऽमात्यो बुद्धिसाहाय्यमापदि

^{१२.८३.३५}वायसश्चैव मे राजन्नन्तकायाभिसंहितः
न च मेऽत्र भवान्गर्ह्यो न च येषां भवान्प्रियः
हिताहितांस्तु बुध्येथा मा परोक्षमतिर्भव

^{१२.८३.३६}ये त्वादानपरा एव वसन्ति भवतो गृहे
अभूतिकामा भूतानां तादृशैर्मेऽभिसंहितम्

^{१२.८३.३७}ये वा भवद्विनाशेन राज्यमिच्छन्त्यनन्तरम्
अन्तरैरभिसंधाय राजन्सिध्यन्ति नान्यथा

^{१२.८३.३८}तेषामहं भयाद्राजन्गमिष्याम्यन्यमाश्रमम्
तैर्हि मे संधितो बाणः काके निपतितः प्रभो

^{१२.८३.३९}छद्मना मम काकश्च गमितो यमसादनम्
दृष्टं ह्येतन्मया राजंस्तपोदीर्घेण चक्षुषा

^{१२.८३.४०}बहुनक्रझषग्राहां तिमिंगिलगणायुताम्
काकेन बडिशेनेमामतार्षं त्वामहं नदीम्

^{१२.८३.४१}स्थाण्वश्मकण्टकवतीं व्याघ्रसिंहगजाकुलाम्
दुरासदां दुष्प्रवेशां गुहां हैमवतीमिव

^{१२.८३.४२}अग्निना तामसं दुर्गं नौभिराप्यं च गम्यते
राजदुर्गावतरणे नोपायं पण्डिता विदुः

^{१२.८३.४३}गहनं भवतो राज्यमन्धकारतमोवृतम्
नेह विश्वसितुं शक्यं भवतापि कुतो मया

^{१२.८३.४४}अतो नायं शुभो वासस्तुल्ये सदसती इह
वधो ह्येवात्र सुकृते दुष्कृते न च संशयः

^{१२.८३.४५}न्यायतो दुष्कृते घातः सुकृते स्यात्कथं वधः
नेह युक्तं चिरं स्थातुं जवेनातो व्रजेद्बुधः

^{१२.८३.४६}सीता नाम नदी राजन्प्लवो यस्यां निमज्जति
तथोपमामिमां मन्ये वागुरां सर्वघातिनीम्

^{१२.८३.४७}मधुप्रपातो हि भवान्भोजनं विषसंयुतम्
असतामिव ते भावो वर्तते न सतामिव
आशीविषैः परिवृतः कूपस्त्वमिव पार्थिव

^{१२.८३.४८}दुर्गतीर्था बृहत्कूला करीरीवेत्रसंयुता
नदी मधुरपानीया यथा राजंस्तथा भवान्
श्वगृध्रगोमायुयुतो राजहंससमो ह्यसि

^{१२.८३.४९}यथाश्रित्य महावृक्षं कक्षः संवर्धते महान्
ततस्तं संवृणोत्येव तमतीत्य च वर्धते

^{१२.८३.५०}तेनैवोपेन्धनो नूनं दावो दहति दारुणः
तथोपमा ह्यमात्यास्ते राजंस्तान्परिशोधय

^{१२.८३.५१}भवतैव कृता राजन्भवता परिपालिताः
भवन्तं पर्यवज्ञाय जिघांसन्ति भवत्प्रियम्

^{१२.८३.५२}उषितं शङ्कमानेन प्रमादं परिरक्षता
अन्तःसर्प इवागारे वीरपत्न्या इवालये
शीलं जिज्ञासमानेन राज्ञश्च सहजीविना

^{१२.८३.५३}कच्चिज्जितेन्द्रियो राजा कच्चिदभ्यन्तरा जिताः
कच्चिदेषां प्रियो राजा कच्चिद्राज्ञः प्रियाः प्रजाः

^{१२.८३.५४}जिज्ञासुरिह संप्राप्तस्तवाहं राजसत्तम
तस्य मे रोचसे राजन्क्षुधितस्येव भोजनम्

^{१२.८३.५५}अमात्या मे न रोचन्ते वितृष्णस्य यथोदकम्
भवतोऽर्थकृदित्येव मयि दोषो हि तैः कृतः
विद्यते कारणं नान्यदिति मे नात्र संशयः

^{१२.८३.५६}न हि तेषामहं द्रुग्धस्तत्तेषां दोषवद्गतम्
अरेर्हि दुर्हताद्भेयं भग्नपृष्ठादिवोरगात्

^{१२.८३.५७}राजोवाच

^{१२.८३.५८}भूयसा परिबर्हेण सत्कारेण च भूयसा
पूजितो ब्राह्मणश्रेष्ठ भूयो वस गृहे मम

^{१२.८३.५९}ये त्वां ब्राह्मण नेच्छन्ति न ते वत्स्यन्ति मे गृहे
भवतैव हि तज्ज्ञेयं यदिदानीमनन्तरम्

^{१२.८३.६०}यथा स्याद्दुष्कृतो दण्डो यथा च सुकृतं कृतम्
तथा समीक्ष्य भगवञ्श्रेयसे विनियुङ्क्ष्व माम्

^{१२.८३.६१}मुनिरुवाच

^{१२.८३.६२}अदर्शयन्निमं दोषमेकैकं दुर्बलं कुरु
ततः कारणमाज्ञाय पुरुषं पुरुषं जहि

^{१२.८३.६३}एकदोषा हि बहवो मृद्नीयुरपि कण्टकान्
मन्त्रभेदभयाद्राजंस्तस्मादेतद्ब्रवीमि ते

^{१२.८३.६४}वयं तु ब्राह्मणा नाम मृदुदण्डाः कृपालवः
स्वस्ति चेच्छामि भवतः परेषां च यथात्मनः

^{१२.८३.६५}राजन्नात्मानमाचक्षे संबन्धी भवतो ह्यहम्
मुनिः कालकवृक्षीय इत्येवमभिसंज्ञितः

^{१२.८३.६६}पितुः सखा च भवतः संमतः सत्यसंगरः
व्यापन्ने भवतो राज्ये राजन्पितरि संस्थिते

^{१२.८३.६७}सर्वकामान्परित्यज्य तपस्तप्तं तदा मया
स्नेहात्त्वां प्रब्रवीम्येतन्मा भूयो विभ्रमेदिति

^{१२.८३.६८}उभे दृष्ट्वा दुःखसुखे राज्यं प्राप्य यदृच्छया
राज्येनामात्यसंस्थेन कथं राजन्प्रमाद्यसि

^{१२.८३.६९}भीष्म उवाच

^{१२.८३.७०}ततो राजकुले नान्दी संजज्ञे भूयसी पुनः
पुरोहितकुले चैव संप्राप्ते ब्राह्मणर्षभे

^{१२.८३.७१}एकच्छत्रां महीं कृत्वा कौसल्याय यशस्विने
मुनिः कालकवृक्षीय ईजे क्रतुभिरुत्तमैः

^{१२.८३.७२}हितं तद्वचनं श्रुत्वा कौसल्योऽन्वशिषन्महीम्
तथा च कृतवान्राजा यथोक्तं तेन भारत