^{१२.१७२.१}युधिष्ठिर उवाच

^{१२.१७२.२}केन वृत्तेन वृत्तज्ञ वीतशोकश्चरेन्महीम्
किं च कुर्वन्नरो लोके प्राप्नोति परमां गतिम्

^{१२.१७२.३}भीष्म उवाच

^{१२.१७२.४}अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
प्रह्रादस्य च संवादं मुनेराजगरस्य च

^{१२.१७२.५}चरन्तं ब्राह्मणं कंचित्कल्यचित्तमनामयम्
पप्रच्छ राजन्प्रह्रादो बुद्धिमान्प्राज्ञसंमतः

^{१२.१७२.६}स्वस्थः शक्तो मृदुर्दान्तो निर्विवित्सोऽनसूयकः
सुवाग्बहुमतो लोके प्राज्ञश्चरसि बालवत्

^{१२.१७२.७}नैव प्रार्थयसे लाभं नालाभेष्वनुशोचसि
नित्यतृप्त इव ब्रह्मन्न किंचिदवमन्यसे

^{१२.१७२.८}स्रोतसा ह्रियमाणासु प्रजास्वविमना इव
धर्मकामार्थकार्येषु कूटस्थ इव लक्ष्यसे

^{१२.१७२.९}नानुतिष्ठसि धर्मार्थौ न कामे चापि वर्तसे
इन्द्रियार्थाननादृत्य मुक्तश्चरसि साक्षिवत्

^{१२.१७२.१०}का नु प्रज्ञा श्रुतं वा किं वृत्तिर्वा का नु ते मुने
क्षिप्रमाचक्ष्व मे ब्रह्मञ्श्रेयो यदिह मन्यसे

^{१२.१७२.११}अनुयुक्तः स मेधावी लोकधर्मविधानवित्
उवाच श्लक्ष्णया वाचा प्रह्रादमनपार्थया

^{१२.१७२.१२}पश्यन्प्रह्राद भूतानामुत्पत्तिमनिमित्ततः
ह्रासं वृद्धिं विनाशं च न प्रहृष्ये न च व्यथे

^{१२.१७२.१३}स्वभावादेव संदृश्य वर्तमानाः प्रवृत्तयः
स्वभावनिरताः सर्वाः परितप्ये न केनचित्

^{१२.१७२.१४}पश्यन्प्रह्राद संयोगान्विप्रयोगपरायणान्
संचयांश्च विनाशान्तान्न क्वचिद्विदधे मनः

^{१२.१७२.१५}अन्तवन्ति च भूतानि गुणयुक्तानि पश्यतः
उत्पत्तिनिधनज्ञस्य किं कार्यमवशिष्यते

^{१२.१७२.१६}जलजानामपि ह्यन्तं पर्यायेणोपलक्षये
महतामपि कायानां सूक्ष्माणां च महोदधौ

^{१२.१७२.१७}जङ्गमस्थावराणां च भूतानामसुराधिप
पार्थिवानामपि व्यक्तं मृत्युं पश्यामि सर्वशः

^{१२.१७२.१८}अन्तरिक्षचराणां च दानवोत्तम पक्षिणाम्
उत्तिष्ठति यथाकालं मृत्युर्बलवतामपि

^{१२.१७२.१९}दिवि संचरमाणानि ह्रस्वानि च महान्ति च
ज्योतींषि च यथाकालं पतमानानि लक्षये

^{१२.१७२.२०}इति भूतानि संपश्यन्ननुषक्तानि मृत्युना
सर्वसामान्यतो विद्वान्कृतकृत्यः सुखं स्वपे

^{१२.१७२.२१}सुमहान्तमपि ग्रासं ग्रसे लब्धं यदृच्छया
शये पुनरभुञ्जानो दिवसानि बहून्यपि

^{१२.१७२.२२}आस्रवत्यपि मामन्नं पुनर्बहुगुणं बहु
पुनरल्पगुणं स्तोकं पुनर्नैवोपपद्यते

^{१२.१७२.२३}कणान्कदाचित्खादामि पिण्याकमपि च ग्रसे
भक्षये शालिमांसानि भक्षांश्चोच्चावचान्पुनः

^{१२.१७२.२४}शये कदाचित्पर्यङ्के भूमावपि पुनः शये
प्रासादेऽपि च मे शय्या कदाचिदुपपद्यते

^{१२.१७२.२५}धारयामि च चीराणि शाणीं क्षौमाजिनानि च
महार्हाणि च वासांसि धारयाम्यहमेकदा

^{१२.१७२.२६}न संनिपतितं धर्म्यमुपभोगं यदृच्छया
प्रत्याचक्षे न चाप्येनमनुरुध्ये सुदुर्लभम्

^{१२.१७२.२७}अचलमनिधनं शिवं विशोकं; शुचिमतुलं विदुषां मते निविष्टम्
अनभिमतमसेवितं च मूढै;र्व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि

^{१२.१७२.२८}अचलितमतिरच्युतः स्वधर्मा;त्परिमितसंसरणः परावरज्ञः
विगतभयकषायलोभमोहो; व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि

^{१२.१७२.२९}अनियतफलभक्ष्यभोज्यपेयं; विधिपरिणामविभक्तदेशकालम्
हृदयसुखमसेवितं कदर्यै;र्व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि

^{१२.१७२.३०}इदमिदमिति तृष्णयाभिभूतं; जनमनवाप्तधनं विषीदमानम्
निपुणमनुनिशाम्य तत्त्वबुद्ध्या; व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि

^{१२.१७२.३१}बहुविधमनुदृश्य चार्थहेतोः; कृपणमिहार्यमनार्यमाश्रयन्तम्
उपशमरुचिरात्मवान्प्रशान्तो; व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि

^{१२.१७२.३२}सुखमसुखमनर्थमर्थलाभं; रतिमरतिं मरणं च जीवितं च
विधिनियतमवेक्ष्य तत्त्वतोऽहं; व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि

^{१२.१७२.३३}अपगतभयरागमोहदर्पो; धृतिमतिबुद्धिसमन्वितः प्रशान्तः
उपगतफलभोगिनो निशाम्य; व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि

^{१२.१७२.३४}अनियतशयनासनः प्रकृत्या; दमनियमव्रतसत्यशौचयुक्तः
अपगतफलसंचयः प्रहृष्टो; व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि

^{१२.१७२.३५}अभिगतमसुखार्थमीहनार्थै;रुपगतबुद्धिरवेक्ष्य चात्मसंस्थः
तृषितमनियतं मनो नियन्तुं; व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि

^{१२.१७२.३६}न हृदयमनुरुध्यते मनो वा; प्रियसुखदुर्लभतामनित्यतां च
तदुभयमुपलक्षयन्निवाहं; व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि

^{१२.१७२.३७}बहु कथितमिदं हि बुद्धिमद्भिः; कविभिरभिप्रथयद्भिरात्मकीर्तिम्
इदमिदमिति तत्र तत्र तत्त;त्स्वपरमतैर्गहनं प्रतर्कयद्भिः

^{१२.१७२.३८}तदहमनुनिशाम्य विप्रयातं; पृथगभिपन्नमिहाबुधैर्मनुष्यैः
अनवसितमनन्तदोषपारं; नृषु विहरामि विनीतरोषतृष्णः

^{१२.१७२.३९}भीष्म उवाच

^{१२.१७२.४०}अजगरचरितं व्रतं महात्मा; य इह नरोऽनुचरेद्विनीतरागः
अपगतभयमन्युलोभमोहः; स खलु सुखी विहरेदिमं विहारम्