^{१२.१७३.१}युधिष्ठिर उवाच

^{१२.१७३.२}बान्धवाः कर्म वित्तं वा प्रज्ञा वेह पितामह
नरस्य का प्रतिष्ठा स्यादेतत्पृष्टो वदस्व मे

^{१२.१७३.३}भीष्म उवाच

^{१२.१७३.४}प्रज्ञा प्रतिष्ठा भूतानां प्रज्ञा लाभः परो मतः
प्रज्ञा नैःश्रेयसी लोके प्रज्ञा स्वर्गो मतः सताम्

^{१२.१७३.५}प्रज्ञया प्रापितार्थो हि बलिरैश्वर्यसंक्षये
प्रह्रादो नमुचिर्मङ्किस्तस्याः किं विद्यते परम्

^{१२.१७३.६}अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
इन्द्रकाश्यपसंवादं तन्निबोध युधिष्ठिर

^{१२.१७३.७}वैश्यः कश्चिदृषिं तात काश्यपं संशितव्रतम्
रथेन पातयामास श्रीमान्दृप्तस्तपस्विनम्

^{१२.१७३.८}आर्तः स पतितः क्रुद्धस्त्यक्त्वात्मानमथाब्रवीत्
मरिष्याम्यधनस्येह जीवितार्थो न विद्यते

^{१२.१७३.९}तथा मुमूर्षुमासीनमकूजन्तमचेतसम्
इन्द्रः सृगालरूपेण बभाषे क्रुद्धमानसम्

^{१२.१७३.१०}मनुष्ययोनिमिच्छन्ति सर्वभूतानि सर्वशः
मनुष्यत्वे च विप्रत्वं सर्व एवाभिनन्दति

^{१२.१७३.११}मनुष्यो ब्राह्मणश्चासि श्रोत्रियश्चासि काश्यप
सुदुर्लभमवाप्यैतददोषान्मर्तुमिच्छसि

^{१२.१७३.१२}सर्वे लाभाः साभिमाना इति सत्या बत श्रुतिः
संतोषणीयरूपोऽसि लोभाद्यदभिमन्यसे

^{१२.१७३.१३}अहो सिद्धार्थता तेषां येषां सन्तीह पाणयः
पाणिमद्भ्यः स्पृहास्माकं यथा तव धनस्य वै

^{१२.१७३.१४}न पाणिलाभादधिको लाभः कश्चन विद्यते
अपाणित्वाद्वयं ब्रह्मन्कण्टकान्नोद्धरामहे

^{१२.१७३.१५}अथ येषां पुनः पाणी देवदत्तौ दशाङ्गुली
उद्धरन्ति कृमीनङ्गाद्दशमानान्कषन्ति च

^{१२.१७३.१६}हिमवर्षातपानां च परित्राणानि कुर्वते
चेलमन्नं सुखं शय्यां निवातं चोपभुञ्जते

^{१२.१७३.१७}अधिष्ठाय च गां लोके भुञ्जते वाहयन्ति च
उपायैर्बहुभिश्चैव वश्यानात्मनि कुर्वते

^{१२.१७३.१८}ये खल्वजिह्वाः कृपणा अल्पप्राणा अपाणयः
सहन्ते तानि दुःखानि दिष्ट्या त्वं न तथा मुने

^{१२.१७३.१९}दिष्ट्या त्वं न सृगालो वै न कृमिर्न च मूषकः
न सर्पो न च मण्डूको न चान्यः पापयोनिजः

^{१२.१७३.२०}एतावतापि लाभेन तोष्टुमर्हसि काश्यप
किं पुनर्योऽसि सत्त्वानां सर्वेषां ब्राह्मणोत्तमः

^{१२.१७३.२१}इमे मां कृमयोऽदन्ति तेषामुद्धरणाय मे
नास्ति शक्तिरपाणित्वात्पश्यावस्थामिमां मम

^{१२.१७३.२२}अकार्यमिति चैवेमं नात्मानं संत्यजाम्यहम्
नेतः पापीयसीं योनिं पतेयमपरामिति

^{१२.१७३.२३}मध्ये वै पापयोनीनां सार्गाली यामहं गतः
पापीयस्यो बहुतरा इतोऽन्याः पापयोनयः

^{१२.१७३.२४}जात्यैवैके सुखतराः सन्त्यन्ये भृशदुःखिताः
नैकान्तसुखमेवेह क्वचित्पश्यामि कस्यचित्

^{१२.१७३.२५}मनुष्या ह्याढ्यतां प्राप्य राज्यमिच्छन्त्यनन्तरम्
राज्याद्देवत्वमिच्छन्ति देवत्वादिन्द्रतामपि

^{१२.१७३.२६}भवेस्त्वं यद्यपि त्वाढ्यो न राजा न च दैवतम्
देवत्वं प्राप्य चेन्द्रत्वं नैव तुष्येस्तथा सति

^{१२.१७३.२७}न तृप्तिः प्रियलाभेऽस्ति तृष्णा नाद्भिः प्रशाम्यति
संप्रज्वलति सा भूयः समिद्भिरिव पावकः

^{१२.१७३.२८}अस्त्येव त्वयि शोको वै हर्षश्चास्ति तथा त्वयि
सुखदुःखे तथा चोभे तत्र का परिदेवना

^{१२.१७३.२९}परिच्छिद्यैव कामानां सर्वेषां चैव कर्मणाम्
मूलं रुन्धीन्द्रियग्रामं शकुन्तानिव पञ्जरे

^{१२.१७३.३०}न खल्वप्यरसज्ञस्य कामः क्वचन जायते
संस्पर्शाद्दर्शनाद्वापि श्रवणाद्वापि जायते

^{१२.१७३.३१}न त्वं स्मरसि वारुण्या लट्वाकानां च पक्षिणाम्
ताभ्यां चाभ्यधिको भक्ष्यो न कश्चिद्विद्यते क्वचित्

^{१२.१७३.३२}यानि चान्यानि दूरेषु भक्ष्यभोज्यानि काश्यप
येषामभुक्तपूर्वं ते तेषामस्मृतिरेव च

^{१२.१७३.३३}अप्राशनमसंस्पर्शमसंदर्शनमेव च
पुरुषस्यैष नियमो मन्ये श्रेयो न संशयः

^{१२.१७३.३४}पाणिमन्तो धनैर्युक्ता बलवन्तो न संशयः
मनुष्या मानुषैरेव दासत्वमुपपादिताः

^{१२.१७३.३५}वधबन्धपरिक्लेशैः क्लिश्यन्ते च पुनः पुनः
ते खल्वपि रमन्ते च मोदन्ते च हसन्ति च

^{१२.१७३.३६}अपरे बाहुबलिनः कृतविद्या मनस्विनः
जुगुप्सितां सुकृपणां पापां वृत्तिमुपासते

^{१२.१७३.३७}उत्सहन्ते च ते वृत्तिमन्यामप्युपसेवितुम्
स्वकर्मणा तु नियतं भवितव्यं तु तत्तथा

^{१२.१७३.३८}न पुल्कसो न चण्डाल आत्मानं त्यक्तुमिच्छति
असंतुष्टः स्वया योन्या मायां पश्यस्व यादृशीम्

^{१२.१७३.३९}दृष्ट्वा कुणीन्पक्षहतान्मनुष्यानामयाविनः
सुसंपूर्णः स्वया योन्या लब्धलाभोऽसि काश्यप

^{१२.१७३.४०}यदि ब्राह्मण देहस्ते निरातङ्को निरामयः
अङ्गानि च समग्राणि न च लोकेषु धिक्कृतः

^{१२.१७३.४१}न केनचित्प्रवादेन सत्येनैवापहारिणा
धर्मायोत्तिष्ठ विप्रर्षे नात्मानं त्यक्तुमर्हसि

^{१२.१७३.४२}यदि ब्रह्मञ्शृणोष्येतच्छ्रद्दधासि च मे वचः
वेदोक्तस्य च धर्मस्य फलं मुख्यमवाप्स्यसि

^{१२.१७३.४३}स्वाध्यायमग्निसंस्कारमप्रमत्तोऽनुपालय
सत्यं दमं च दानं च स्पर्धिष्ठा मा च केनचित्

^{१२.१७३.४४}ये केचन स्वध्ययनाः प्राप्ता यजनयाजनम्
कथं ते जातु शोचेयुर्ध्यायेयुर्वाप्यशोभनम्

^{१२.१७३.४५}इच्छन्तस्ते विहाराय सुखं महदवाप्नुयुः
उत जाताः सुनक्षत्रे सुतीर्थाः सुमुहूर्तजाः

^{१२.१७३.४६}नक्षत्रेष्वासुरेष्वन्ये दुस्तीर्था दुर्मुहूर्तजाः
संपतन्त्यासुरीं योनिं यज्ञप्रसववर्जिताम्

^{१२.१७३.४७}अहमासं पण्डितको हैतुको वेदनिन्दकः
आन्वीक्षिकीं तर्कविद्यामनुरक्तो निरर्थिकाम्

^{१२.१७३.४८}हेतुवादान्प्रवदिता वक्ता संसत्सु हेतुमत्
आक्रोष्टा चाभिवक्ता च ब्रह्मयज्ञेषु वै द्विजान्

^{१२.१७३.४९}नास्तिकः सर्वशङ्की च मूर्खः पण्डितमानिकः
तस्येयं फलनिर्वृत्तिः सृगालत्वं मम द्विज

^{१२.१७३.५०}अपि जातु तथा तत्स्यादहोरात्रशतैरपि
यदहं मानुषीं योनिं सृगालः प्राप्नुयां पुनः

^{१२.१७३.५१}संतुष्टश्चाप्रमत्तश्च यज्ञदानतपोरतिः
ज्ञेयज्ञाता भवेयं वै वर्ज्यवर्जयिता तथा

^{१२.१७३.५२}ततः स मुनिरुत्थाय काश्यपस्तमुवाच ह
अहो बतासि कुशलो बुद्धिमानिति विस्मितः

^{१२.१७३.५३}समवैक्षत तं विप्रो ज्ञानदीर्घेण चक्षुषा
ददर्श चैनं देवानामिन्द्रं देवं शचीपतिम्

^{१२.१७३.५४}ततः संपूजयामास काश्यपो हरिवाहनम्
अनुज्ञातश्च तेनाथ प्रविवेश स्वमाश्रमम्