^{१२.२६.१}वैशंपायन उवाच

^{१२.२६.२}द्वैपायनवचः श्रुत्वा कुपिते च धनंजये
व्यासमामन्त्र्य कौन्तेयः प्रत्युवाच युधिष्ठिरः

^{१२.२६.३}न पार्थिवमिदं राज्यं न च भोगाः पृथग्विधाः
प्रीणयन्ति मनो मेऽद्य शोको मां नर्दयत्ययम्

^{१२.२६.४}श्रुत्वा च वीरहीनानामपुत्राणां च योषिताम्
परिदेवयमानानां शान्तिं नोपलभे मुने

^{१२.२६.५}इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं व्यासो योगविदां वरः
युधिष्ठिरं महाप्राज्ञं धर्मज्ञो वेदपारगः

^{१२.२६.६}न कर्मणा लभ्यते चिन्तया वा; नाप्यस्य दाता पुरुषस्य कश्चित्
पर्याययोगाद्विहितं विधात्रा; कालेन सर्वं लभते मनुष्यः

^{१२.२६.७}न बुद्धिशास्त्राध्ययनेन शक्यं; प्राप्तुं विशेषैर्मनुजैरकाले
मूर्खोऽपि प्राप्नोति कदाचिदर्था;न्कालो हि कार्यं प्रति निर्विशेषः

^{१२.२६.८}नाभूतिकाले च फलं ददाति; शिल्पं न मन्त्राश्च तथौषधानि
तान्येव कालेन समाहितानि; सिध्यन्ति चेध्यन्ति च भूतिकाले

^{१२.२६.९}कालेन शीघ्राः प्रविवान्ति वाताः; कालेन वृष्टिर्जलदानुपैति
कालेन पद्मोत्पलवज्जलं च; कालेन पुष्यन्ति नगा वनेषु

^{१२.२६.१०}कालेन कृष्णाश्च सिताश्च रात्र्यः; कालेन चन्द्रः परिपूर्णबिम्बः
नाकालतः पुष्पफलं नगानां; नाकालवेगाः सरितो वहन्ति

^{१२.२६.११}नाकालमत्ताः खगपन्नगाश्च; मृगद्विपाः शैलमहाग्रहाश्च
नाकालतः स्त्रीषु भवन्ति गर्भा; नायान्त्यकाले शिशिरोष्णवर्षाः

^{१२.२६.१२}नाकालतो म्रियते जायते वा; नाकालतो व्याहरते च बालः
नाकालतो यौवनमभ्युपैति; नाकालतो रोहति बीजमुप्तम्

^{१२.२६.१३}नाकालतो भानुरुपैति योगं; नाकालतोऽस्तं गिरिमभ्युपैति
नाकालतो वर्धते हीयते च; चन्द्रः समुद्रश्च महोर्मिमाली

^{१२.२६.१४}अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
गीतं राज्ञा सेनजिता दुःखार्तेन युधिष्ठिर

^{१२.२६.१५}सर्वानेवैष पर्यायो मर्त्यान्स्पृशति दुस्तरः
कालेन परिपक्वा हि म्रियन्ते सर्वमानवाः

^{१२.२६.१६}घ्नन्ति चान्यान्नरा राजंस्तानप्यन्ये नरास्तथा
संज्ञैषा लौकिकी राजन्न हिनस्ति न हन्यते

^{१२.२६.१७}हन्तीति मन्यते कश्चिन्न हन्तीत्यपि चापरे
स्वभावतस्तु नियतौ भूतानां प्रभवाप्ययौ

^{१२.२६.१८}नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते
अहो कष्टमिति ध्यायञ्शोकस्यापचितिं चरेत्

^{१२.२६.१९}स किं शोचसि मूढः सञ्शोच्यः किमनुशोचसि
पश्य दुःखेषु दुःखानि भयेषु च भयान्यपि

^{१२.२६.२०}आत्मापि चायं न मम सर्वापि पृथिवी मम
यथा मम तथान्येषामिति पश्यन्न मुह्यति

^{१२.२६.२१}शोकस्थानसहस्राणि हर्षस्थानशतानि च
दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम्

^{१२.२६.२२}एवमेतानि कालेन प्रियद्वेष्याणि भागशः
जीवेषु परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च

^{१२.२६.२३}दुःखमेवास्ति न सुखं तस्मात्तदुपलभ्यते
तृष्णार्तिप्रभवं दुःखं दुःखार्तिप्रभवं सुखम्

^{१२.२६.२४}सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम्
न नित्यं लभते दुःखं न नित्यं लभते सुखम्

^{१२.२६.२५}सुखमन्ते हि दुःखानां दुःखमन्ते सुखस्य च
तस्मादेतद्द्वयं जह्याद्य इच्छेच्छाश्वतं सुखम्

^{१२.२६.२६}यन्निमित्तं भवेच्छोकस्तापो वा दुःखमूर्छितः
आयासो वापि यन्मूलस्तदेकाङ्गमपि त्यजेत्

^{१२.२६.२७}सुखं वा यदि वा दुःखं प्रियं वा यदि वाप्रियम्
प्राप्तं प्राप्तमुपासीत हृदयेनापराजितः

^{१२.२६.२८}ईषदप्यङ्ग दाराणां पुत्राणां वा चराप्रियम्
ततो ज्ञास्यसि कः कस्य केन वा कथमेव वा

^{१२.२६.२९}ये च मूढतमा लोके ये च बुद्धेः परं गताः
त एव सुखमेधन्ते मध्यः क्लेशेन युज्यते

^{१२.२६.३०}इत्यब्रवीन्महाप्राज्ञो युधिष्ठिर स सेनजित्
परावरज्ञो लोकस्य धर्मवित्सुखदुःखवित्

^{१२.२६.३१}सुखी परस्य यो दुःखे न जातु स सुखी भवेत्
दुःखानां हि क्षयो नास्ति जायते ह्यपरात्परम्

^{१२.२६.३२}सुखं च दुःखं च भवाभवौ च; लाभालाभौ मरणं जीवितं च
पर्यायशः सर्वमिह स्पृशन्ति; तस्माद्धीरो नैव हृष्येन्न कुप्येत्

^{१२.२६.३३}दीक्षां यज्ञे पालनं युद्धमाहु;र्योगं राष्ट्रे दण्डनीत्या च सम्यक्
वित्तत्यागं दक्षिणानां च यज्ञे; सम्यग्ज्ञानं पावनानीति विद्यात्

^{१२.२६.३४}रक्षन्राष्ट्रं बुद्धिपूर्वं नयेन; संत्यक्तात्मा यज्ञशीलो महात्मा
सर्वाँल्लोकान्धर्ममूर्त्या चरंश्चा;प्यूर्ध्वं देहान्मोदते देवलोके

^{१२.२६.३५}जित्वा संग्रामान्पालयित्वा च राष्ट्रं; सोमं पीत्वा वर्धयित्वा प्रजाश्च
युक्त्या दण्डं धारयित्वा प्रजानां; युद्धे क्षीणो मोदते देवलोके

^{१२.२६.३६}सम्यग्वेदान्प्राप्य शास्त्राण्यधीत्य; सम्यग्राष्ट्रं पालयित्वा च राजा
चातुर्वर्ण्यं स्थापयित्वा स्वधर्मे; पूतात्मा वै मोदते देवलोके

^{१२.२६.३७}यस्य वृत्तं नमस्यन्ति स्वर्गस्थस्यापि मानवाः
पौरजानपदामात्याः स राजा राजसत्तमः