^{१२.२६१.१}कपिल उवाच

^{१२.२६१.२}एतावदनुपश्यन्तो यतयो यान्ति मार्गगाः
नैषां सर्वेषु लोकेषु कश्चिदस्ति व्यतिक्रमः

^{१२.२६१.३}निर्द्वंद्वा निर्नमस्कारा निराशीर्बन्धना बुधाः
विमुक्ताः सर्वपापेभ्यश्चरन्ति शुचयोऽमलाः

^{१२.२६१.४}अपवर्गेऽथ संत्यागे बुद्धौ च कृतनिश्चयाः
ब्रह्मिष्ठा ब्रह्मभूताश्च ब्रह्मण्येव कृतालयाः

^{१२.२६१.५}विशोका नष्टरजसस्तेषां लोकाः सनातनाः
तेषां गतिं परां प्राप्य गार्हस्थ्ये किं प्रयोजनम्

^{१२.२६१.६}स्यूमरश्मिरुवाच

^{१२.२६१.७}यद्येषा परमा निष्ठा यद्येषा परमा गतिः
गृहस्थानव्यपाश्रित्य नाश्रमोऽन्यः प्रवर्तते

^{१२.२६१.८}यथा मातरमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः
एवं गृहस्थमाश्रित्य वर्तन्त इतरेऽऽश्रमाः

^{१२.२६१.९}गृहस्थ एव यजते गृहस्थस्तप्यते तपः
गार्हस्थ्यमस्य धर्मस्य मूलं यत्किंचिदेजते

^{१२.२६१.१०}प्रजनाद्ध्यभिनिर्वृत्ताः सर्वे प्राणभृतो मुने
प्रजनं चाप्युतान्यत्र न कथंचन विद्यते

^{१२.२६१.११}यास्ताः स्युर्बहिरोषध्यो बह्वरण्यास्तथा द्विज
ओषधिभ्यो बहिर्यस्मात्प्राणी कश्चिन्न विद्यते
कस्यैषा वाग्भवेत्सत्या मोक्षो नास्ति गृहादिति

^{१२.२६१.१२}अश्रद्दधानैरप्राज्ञैः सूक्ष्मदर्शनवर्जितैः
निराशैरलसैः श्रान्तैस्तप्यमानैः स्वकर्मभिः
श्रमस्योपरमो दृष्टः प्रव्रज्या नाम पण्डितैः

^{१२.२६१.१३}त्रैलोक्यस्यैव हेतुर्हि मर्यादा शाश्वती ध्रुवा
ब्राह्मणो नाम भगवाञ्जन्मप्रभृति पूज्यते

^{१२.२६१.१४}प्राग्गर्भाधानान्मन्त्रा हि प्रवर्तन्ते द्विजातिषु
अविश्रम्भेषु वर्तन्ते विश्रम्भेष्वप्यसंशयम्

^{१२.२६१.१५}दाहः पुनः संश्रयणे संस्थिते पात्रभोजनम्
दानं गवां पशूनां वा पिण्डानां चाप्सु मज्जनम्

^{१२.२६१.१६}अर्चिष्मन्तो बर्हिषदः क्रव्यादाः पितरः स्मृताः
मृतस्याप्यनुमन्यन्ते मन्त्रा मन्त्राश्च कारणम्

^{१२.२६१.१७}एवं क्रोशत्सु वेदेषु कुतो मोक्षोऽस्ति कस्यचित्
ऋणवन्तो यदा मर्त्याः पितृदेवद्विजातिषु

^{१२.२६१.१८}श्रिया विहीनैरलसैः पण्डितैरपलापितम्
वेदवादापरिज्ञानं सत्याभासमिवानृतम्

^{१२.२६१.१९}न वै पापैर्ह्रियते कृष्यते वा; यो ब्राह्मणो यजते वेदशास्त्रैः
ऊर्ध्वं यज्ञः पशुभिः सार्धमेति; संतर्पितस्तर्पयते च कामैः

^{१२.२६१.२०}न वेदानां परिभवान्न शाठ्येन न मायया
महत्प्राप्नोति पुरुषो ब्रह्म ब्रह्मणि विन्दति

^{१२.२६१.२१}कपिल उवाच

^{१२.२६१.२२}दर्शं च पौर्णमासं च अग्निहोत्रं च धीमताम्
चातुर्मास्यानि चैवासंस्तेषु यज्ञः सनातनः

^{१२.२६१.२३}अनारम्भाः सुधृतयः शुचयो ब्रह्मसंश्रिताः
ब्रह्मणैव स्म ते देवांस्तर्पयन्त्यमृतैषिणः

^{१२.२६१.२४}सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतानि पश्यतः
देवापि मार्गे मुह्यन्ति अपदस्य पदैषिणः

^{१२.२६१.२५}चतुर्द्वारं पुरुषं चतुर्मुखं; चतुर्धा चैनमुपयाति निन्दा
बाहुभ्यां वाच उदरादुपस्था;त्तेषां द्वारं द्वारपालो बुभूषेत्

^{१२.२६१.२६}नाक्षैर्दीव्येन्नाददीतान्यवित्तं; न वायोनीयस्य शृतं प्रगृह्णेत्
क्रुद्धो न चैव प्रहरेत धीमां;स्तथास्य तत्पाणिपादं सुगुप्तम्

^{१२.२६१.२७}नाक्रोशमर्छेन्न मृषा वदेच्च; न पैशुनं जनवादं च कुर्यात्
सत्यव्रतो मितभाषोऽप्रमत्त;स्तथास्य वाग्द्वारमथो सुगुप्तम्

^{१२.२६१.२८}नानाशनः स्यान्न महाशनः स्या;दलोलुपः साधुभिरागतः स्यात्
यात्रार्थमाहारमिहाददीत; तथास्य स्याज्जाठरी द्वारगुप्तिः

^{१२.२६१.२९}न वीरपत्नीं विहरेत नारीं; न चापि नारीमनृतावाह्वयीत
भार्याव्रतं ह्यात्मनि धारयीत; तथास्योपस्थद्वारगुप्तिर्भवेत

^{१२.२६१.३०}द्वाराणि यस्य सर्वाणि सुगुप्तानि मनीषिणः
उपस्थमुदरं बाहू वाक्चतुर्थी स वै द्विजः

^{१२.२६१.३१}मोघान्यगुप्तद्वारस्य सर्वाण्येव भवन्त्युत
किं तस्य तपसा कार्यं किं यज्ञेन किमात्मना

^{१२.२६१.३२}अनुत्तरीयवसनमनुपस्तीर्णशायिनम्
बाहूपधानं शाम्यन्तं तं देवा ब्राह्मणं विदुः

^{१२.२६१.३३}द्वंद्वारामेषु सर्वेषु य एको रमते मुनिः
परेषामननुध्यायंस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः

^{१२.२६१.३४}येन सर्वमिदं बुद्धं प्रकृतिर्विकृतिश्च या
गतिज्ञः सर्वभूतानां तं देवा ब्राह्मणं विदुः

^{१२.२६१.३५}अभयं सर्वभूतेभ्यः सर्वेषामभयं यतः
सर्वभूतात्मभूतो यस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः

^{१२.२६१.३६}नान्तरेणानुजानन्ति वेदानां यत्क्रियाफलम्
अनुज्ञाय च तत्सर्वमन्यद्रोचयतेऽफलम्

^{१२.२६१.३७}फलवन्ति च कर्माणि व्युष्टिमन्ति ध्रुवाणि च
विगुणानि च पश्यन्ति तथानैकान्तिकानि च

^{१२.२६१.३८}गुणाश्चात्र सुदुर्ज्ञेया ज्ञाताश्चापि सुदुष्कराः
अनुष्ठिताश्चान्तवन्त इति त्वमनुपश्यसि

^{१२.२६१.३९}स्यूमरश्मिरुवाच

^{१२.२६१.४०}यथा च वेदप्रामाण्यं त्यागश्च सफलो यथा
तौ पन्थानावुभौ व्यक्तौ भगवंस्तद्ब्रवीहि मे

^{१२.२६१.४१}कपिल उवाच

^{१२.२६१.४२}प्रत्यक्षमिह पश्यन्ति भवन्तः सत्पथे स्थिताः
प्रत्यक्षं तु किमत्रास्ति यद्भवन्त उपासते

^{१२.२६१.४३}स्यूमरश्मिरुवाच

^{१२.२६१.४४}स्यूमरश्मिरहं ब्रह्मञ्जिज्ञासार्थमिहागतः
श्रेयस्कामः प्रत्यवोचमार्जवान्न विवक्षया
इमं च संशयं घोरं भगवान्प्रब्रवीतु मे

^{१२.२६१.४५}प्रत्यक्षमिह पश्यन्तो भवन्तः सत्पथे स्थिताः
किमत्र प्रत्यक्षतमं भवन्तो यदुपासते
अन्यत्र तर्कशास्त्रेभ्य आगमाच्च यथागमम्

^{१२.२६१.४६}आगमो वेदवादस्तु तर्कशास्त्राणि चागमः
यथागममुपासीत आगमस्तत्र सिध्यति
सिद्धिः प्रत्यक्षरूपा च दृश्यत्यागमनिश्चयात्

^{१२.२६१.४७}नौर्नावीव निबद्धा हि स्रोतसा सनिबन्धना
ह्रियमाणा कथं विप्र कुबुद्धींस्तारयिष्यति
एतद्ब्रवीतु भगवानुपपन्नोऽस्म्यधीहि भोः

^{१२.२६१.४८}नैव त्यागी न संतुष्टो नाशोको न निरामयः
न निर्विवित्सो नावृत्तो नापवृत्तोऽस्ति कश्चन

^{१२.२६१.४९}भवन्तोऽपि च हृष्यन्ति शोचन्ति च यथा वयम्
इन्द्रियार्थाश्च भवतां समानाः सर्वजन्तुषु

^{१२.२६१.५०}एवं चतुर्णां वर्णानामाश्रमाणां प्रवृत्तिषु
एकमालम्बमानानां निर्णये किं निरामयम्

^{१२.२६१.५१}कपिल उवाच

^{१२.२६१.५२}यद्यदाचरते शास्त्रमथ सर्वप्रवृत्तिषु
यस्य यत्र ह्यनुष्ठानं तत्र तत्र निरामयम्

^{१२.२६१.५३}सर्वं पावयते ज्ञानं यो ज्ञानं ह्यनुवर्तते
ज्ञानादपेत्य या वृत्तिः सा विनाशयति प्रजाः

^{१२.२६१.५४}भवन्तो ज्ञानिनो नित्यं सर्वतश्च निरागमाः
ऐकात्म्यं नाम कश्चिद्धि कदाचिदभिपद्यते

^{१२.२६१.५५}शास्त्रं ह्यबुद्ध्वा तत्त्वेन केचिद्वादबला जनाः
कामद्वेषाभिभूतत्वादहंकारवशं गताः

^{१२.२६१.५६}याथातथ्यमविज्ञाय शास्त्राणां शास्त्रदस्यवः
ब्रह्मस्तेना निरारम्भा अपक्वमतयोऽशिवाः

^{१२.२६१.५७}वैगुण्यमेव पश्यन्ति न गुणाननुयुञ्जते
तेषां तमःशरीराणां तम एव परायणम्

^{१२.२६१.५८}यो यथाप्रकृतिर्जन्तुः प्रकृतेः स्याद्वशानुगः
तस्य द्वेषश्च कामश्च क्रोधो दम्भोऽनृतं मदः
नित्यमेवाभिवर्तन्ते गुणाः प्रकृतिसंभवाः

^{१२.२६१.५९}एतद्बुद्ध्यानुपश्यन्तः संत्यजेयुः शुभाशुभम्
परां गतिमभीप्सन्तो यतयः संयमे रताः

^{१२.२६१.६०}स्यूमरश्मिरुवाच

^{१२.२६१.६१}सर्वमेतन्मया ब्रह्मञ्शास्त्रतः परिकीर्तितम्
न ह्यविज्ञाय शास्त्रार्थं प्रवर्तन्ते प्रवृत्तयः

^{१२.२६१.६२}यः कश्चिन्न्याय्य आचारः सर्वं शास्त्रमिति श्रुतिः
यदन्याय्यमशास्त्रं तदित्येषा श्रूयते श्रुतिः

^{१२.२६१.६३}न प्रवृत्तिरृते शास्त्रात्काचिदस्तीति निश्चयः
यदन्यद्वेदवादेभ्यस्तदशास्त्रमिति श्रुतिः

^{१२.२६१.६४}शास्त्रादपेतं पश्यन्ति बहवो व्यक्तमानिनः
शास्त्रदोषान्न पश्यन्ति इह चामुत्र चापरे
अविज्ञानहतप्रज्ञा हीनप्रज्ञास्तमोवृताः

^{१२.२६१.६५}शक्यं त्वेकेन मुक्तेन कृतकृत्येन सर्वशः
पिण्डमात्रं व्यपाश्रित्य चरितुं सर्वतोदिशम्
वेदवादं व्यपाश्रित्य मोक्षोऽस्तीति प्रभाषितुम्

^{१२.२६१.६६}इदं तु दुष्करं कर्म कुटुम्बमभिसंश्रितम्
दानमध्ययनं यज्ञः प्रजासंतानमार्जवम्

^{१२.२६१.६७}यद्येतदेवं कृत्वापि न विमोक्षोऽस्ति कस्यचित्
धिक्कर्तारं च कार्यं च श्रमश्चायं निरर्थकः

^{१२.२६१.६८}नास्तिक्यमन्यथा च स्याद्वेदानां पृष्ठतःक्रिया
एतस्यानन्त्यमिच्छामि भगवञ्श्रोतुमञ्जसा

^{१२.२६१.६९}तथ्यं वदस्व मे ब्रह्मन्नुपसन्नोऽस्म्यधीहि भोः
यथा ते विदितो मोक्षस्तथेच्छाम्युपशिक्षितुम्