^{१२.२९३.१}वसिष्ठ उवाच

^{१२.२९३.२}एवमप्रतिबुद्धत्वादबुद्धजनसेवनात्
सर्गकोटिसहस्राणि पतनान्तानि गच्छति

^{१२.२९३.३}धाम्ना धामसहस्राणि मरणान्तानि गच्छति
तिर्यग्योनौ मनुष्यत्वे देवलोके तथैव च

^{१२.२९३.४}चन्द्रमा इव कोशानां पुनस्तत्र सहस्रशः
लीयतेऽप्रतिबुद्धत्वादेवमेष ह्यबुद्धिमान्

^{१२.२९३.५}कलाः पञ्चदशा योनिस्तद्धाम इति पठ्यते
नित्यमेतद्विजानीहि सोमः षोडशमी कला

^{१२.२९३.६}कलायां जायतेऽजस्रं पुनः पुनरबुद्धिमान्
धाम तस्योपयुञ्जन्ति भूय एव तु जायते

^{१२.२९३.७}षोडशी तु कला सूक्ष्मा स सोम उपधार्यताम्
न तूपयुज्यते देवैर्देवानुपयुनक्ति सा

^{१२.२९३.८}एवं तां क्षपयित्वा हि जायते नृपसत्तम
सा ह्यस्य प्रकृतिर्दृष्टा तत्क्षयान्मोक्ष उच्यते

^{१२.२९३.९}तदेवं षोडशकलं देहमव्यक्तसंज्ञकम्
ममायमिति मन्वानस्तत्रैव परिवर्तते

^{१२.२९३.१०}पञ्चविंशस्तथैवात्मा तस्यैवा प्रतिबोधनात्
विमलस्य विशुद्धस्य शुद्धानिलनिषेवणात्

^{१२.२९३.११}अशुद्ध एव शुद्धात्मा तादृग्भवति पार्थिव
अबुद्धसेवनाच्चापि बुद्धोऽप्यबुधतां व्रजेत्

^{१२.२९३.१२}तथैवाप्रतिबुद्धोऽपि ज्ञेयो नृपतिसत्तम
प्रकृतेस्त्रिगुणायास्तु सेवनात्प्राकृतो भवेत्

^{१२.२९३.१३}करालजनक उवाच

^{१२.२९३.१४}अक्षरक्षरयोरेष द्वयोः संबन्ध इष्यते
स्त्रीपुंसोर्वापि भगवन्संबन्धस्तद्वदुच्यते

^{१२.२९३.१५}ऋते न पुरुषेणेह स्त्री गर्भं धारयत्युत
ऋते स्त्रियं न पुरुषो रूपं निर्वर्तयेत्तथा

^{१२.२९३.१६}अन्योन्यस्याभिसंबन्धादन्योन्यगुणसंश्रयात्
रूपं निर्वर्तयत्येतदेवं सर्वासु योनिषु

^{१२.२९३.१७}रत्यर्थमभिसंरोधादन्योन्यगुणसंश्रयात्
ऋतौ निर्वर्तते रूपं तद्वक्ष्यामि निदर्शनम्

^{१२.२९३.१८}ये गुणाः पुरुषस्येह ये च मातृगुणास्तथा
अस्थि स्नायु च मज्जा च जानीमः पितृतो द्विज

^{१२.२९३.१९}त्वङ्मांसं शोणितं चैव मातृजान्यपि शुश्रुम
एवमेतद्द्विजश्रेष्ठ वेदशास्त्रेषु पठ्यते

^{१२.२९३.२०}प्रमाणं यच्च वेदोक्तं शास्त्रोक्तं यच्च पठ्यते
वेदशास्त्रप्रमाणं च प्रमाणं तत्सनातनम्

^{१२.२९३.२१}एवमेवाभिसंबद्धौ नित्यं प्रकृतिपूरुषौ
पश्यामि भगवंस्तस्मान्मोक्षधर्मो न विद्यते

^{१२.२९३.२२}अथ वानन्तरकृतं किंचिदेव निदर्शनम्
तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन प्रत्यक्षो ह्यसि सर्वथा

^{१२.२९३.२३}मोक्षकामा वयं चापि काङ्क्षामो यदनामयम्
अदेहमजरं दिव्यमतीन्द्रियमनीश्वरम्

^{१२.२९३.२४}वसिष्ठ उवाच

^{१२.२९३.२५}यदेतदुक्तं भवता वेदशास्त्रनिदर्शनम्
एवमेतद्यथा चैतन्न गृह्णाति तथा भवान्

^{१२.२९३.२६}धार्यते हि त्वया ग्रन्थ उभयोर्वेदशास्त्रयोः
न तु ग्रन्थस्य तत्त्वज्ञो यथावत्त्वं नरेश्वर

^{१२.२९३.२७}यो हि वेदे च शास्त्रे च ग्रन्थधारणतत्परः
न च ग्रन्थार्थतत्त्वज्ञस्तस्य तद्धारणं वृथा

^{१२.२९३.२८}भारं स वहते तस्य ग्रन्थस्यार्थं न वेत्ति यः
यस्तु ग्रन्थार्थतत्त्वज्ञो नास्य ग्रन्थागमो वृथा

^{१२.२९३.२९}ग्रन्थस्यार्थं च पृष्टः संस्तादृशो वक्तुमर्हति
यथा तत्त्वाभिगमनादर्थं तस्य स विन्दति

^{१२.२९३.३०}यस्तु संसत्सु कथयेद्ग्रन्थार्थं स्थूलबुद्धिमान्
स कथं मन्दविज्ञानो ग्रन्थं वक्ष्यति निर्णयात्

^{१२.२९३.३१}निर्णयं चापि छिद्रात्मा न तं वक्ष्यति तत्त्वतः
सोपहासात्मतामेति यस्माच्चैवात्मवानपि

^{१२.२९३.३२}तस्मात्त्वं शृणु राजेन्द्र यथैतदनुदृश्यते
याथातथ्येन सांख्येषु योगेषु च महात्मसु

^{१२.२९३.३३}यदेव योगाः पश्यन्ति सांख्यैस्तदनुगम्यते
एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स बुद्धिमान्

^{१२.२९३.३४}त्वङ्मांसं रुधिरं मेदः पित्तं मज्जास्थि स्नायु च
एतदैन्द्रियकं तात यद्भवानिदमाह वै

^{१२.२९३.३५}द्रव्याद्द्रव्यस्य निष्पत्तिरिन्द्रियादिन्द्रियं तथा
देहाद्देहमवाप्नोति बीजाद्बीजं तथैव च

^{१२.२९३.३६}निरिन्द्रियस्याबीजस्य निर्द्रव्यस्यास्य देहिनः
कथं गुणा भविष्यन्ति निर्गुणत्वान्महात्मनः

^{१२.२९३.३७}गुणा गुणेषु जायन्ते तत्रैव निविशन्ति च
एवं गुणाः प्रकृतितो जायन्ते च न सन्ति च

^{१२.२९३.३८}त्वङ्मांसं रुधिरं मेदः पित्तं मज्जास्थि स्नायु च
अष्टौ तान्यथ शुक्रेण जानीहि प्राकृतानि वै

^{१२.२९३.३९}पुमांश्चैवापुमांश्चैव त्रैलिङ्ग्यं प्राकृतं स्मृतम्
नैव पुमान्पुमांश्चैव स लिङ्गीत्यभिधीयते

^{१२.२९३.४०}अलिङ्गा प्रकृतिर्लिङ्गैरुपलभ्यति सात्मजैः
यथा पुष्पफलैर्नित्यमृतवो मूर्तयस्तथा

^{१२.२९३.४१}एवमप्यनुमानेन ह्यलिङ्गमुपलभ्यते
पञ्चविंशतिमस्तात लिङ्गेष्वनियतात्मकः

^{१२.२९३.४२}अनादिनिधनोऽनन्तः सर्वदर्शी निरामयः
केवलं त्वभिमानित्वाद्गुणेष्वगुण उच्यते

^{१२.२९३.४३}गुणा गुणवतः सन्ति निर्गुणस्य कुतो गुणाः
तस्मादेवं विजानन्ति ये जना गुणदर्शिनः

^{१२.२९३.४४}यदा त्वेष गुणान्सर्वान्प्राकृतानभिमन्यते
तदा स गुणवानेव परमेणानुपश्यति

^{१२.२९३.४५}यत्तद्बुद्धेः परं प्राहुः सांख्या योगाश्च सर्वशः
बुध्यमानं महाप्राज्ञमबुद्धपरिवर्जनात्

^{१२.२९३.४६}अप्रबुद्धमथाव्यक्तं सगुणं प्राहुरीश्वरम्
निर्गुणं चेश्वरं नित्यमधिष्ठातारमेव च

^{१२.२९३.४७}प्रकृतेश्च गुणानां च पञ्चविंशतिकं बुधाः
सांख्ययोगे च कुशला बुध्यन्ते परमैषिणः

^{१२.२९३.४८}यदा प्रबुद्धास्त्वव्यक्तमवस्थाजन्मभीरवः
बुध्यमानं प्रबुध्यन्ति गमयन्ति समं तदा

^{१२.२९३.४९}एतन्निदर्शनं सम्यगसम्यगनुदर्शनम्
बुध्यमानाप्रबुद्धाभ्यां पृथक्पृथगरिंदम

^{१२.२९३.५०}परस्परेणैतदुक्तं क्षराक्षरनिदर्शनम्
एकत्वमक्षरं प्राहुर्नानात्वं क्षरमुच्यते

^{१२.२९३.५१}पञ्चविंशतिनिष्ठोऽयं यदासम्यक्प्रवर्तते
एकत्वं दर्शनं चास्य नानात्वं चाप्यदर्शनम्

^{१२.२९३.५२}तत्त्वनिस्तत्त्वयोरेतत्पृथगेव निदर्शनम्
पञ्चविंशतिसर्गं तु तत्त्वमाहुर्मनीषिणः

^{१२.२९३.५३}निस्तत्त्वं पञ्चविंशस्य परमाहुर्निदर्शनम्
वर्गस्य वर्गमाचारं तत्त्वं तत्त्वात्सनातनम्