^{१२.६७.१}युधिष्ठिर उवाच

^{१२.६७.२}चातुराश्रम्य उक्तोऽत्र चातुर्वर्ण्यस्तथैव च
राष्ट्रस्य यत्कृत्यतमं तन्मे ब्रूहि पितामह

^{१२.६७.३}भीष्म उवाच

^{१२.६७.४}राष्ट्रस्यैतत्कृत्यतमं राज्ञ एवाभिषेचनम्
अनिन्द्रमबलं राष्ट्रं दस्यवोऽभिभवन्ति च

^{१२.६७.५}अराजकेषु राष्ट्रेषु धर्मो न व्यवतिष्ठते
परस्परं च खादन्ति सर्वथा धिगराजकम्

^{१२.६७.६}इन्द्रमेनं प्रवृणुते यद्राजानमिति श्रुतिः
यथैवेन्द्रस्तथा राजा संपूज्यो भूतिमिच्छता

^{१२.६७.७}नाराजकेषु राष्ट्रेषु वस्तव्यमिति वैदिकम्
नाराजकेषु राष्ट्रेषु हव्यमग्निर्वहत्यपि

^{१२.६७.८}अथ चेदभिवर्तेत राज्यार्थी बलवत्तरः
अराजकानि राष्ट्राणि हतराजानि वा पुनः

^{१२.६७.९}प्रत्युद्गम्याभिपूज्यः स्यादेतदत्र सुमन्त्रितम्
न हि पापात्पापतरमस्ति किंचिदराजकात्

^{१२.६७.१०}स चेत्समनुपश्येत समग्रं कुशलं भवेत्
बलवान्हि प्रकुपितः कुर्यान्निःशेषतामपि

^{१२.६७.११}भूयांसं लभते क्लेशं या गौर्भवति दुर्दुहा
सुदुहा या तु भवति नैव तां क्लेशयन्त्युत

^{१२.६७.१२}यदतप्तं प्रणमति न तत्संतापयन्त्युत
यच्च स्वयं नतं दारु न तत्संनामयन्त्यपि

^{१२.६७.१३}एतयोपमया धीरः संनमेत बलीयसे
इन्द्राय स प्रणमते नमते यो बलीयसे

^{१२.६७.१४}तस्माद्राजैव कर्तव्यः सततं भूतिमिच्छता
न धनार्थो न दारार्थस्तेषां येषामराजकम्

^{१२.६७.१५}प्रीयते हि हरन्पापः परवित्तमराजके
यदास्य उद्धरन्त्यन्ये तदा राजानमिच्छति

^{१२.६७.१६}पापा अपि तदा क्षेमं न लभन्ते कदाचन
एकस्य हि द्वौ हरतो द्वयोश्च बहवोऽपरे

^{१२.६७.१७}अदासः क्रियते दासो ह्रियन्ते च बलात्स्त्रियः
एतस्मात्कारणाद्देवाः प्रजापालान्प्रचक्रिरे

^{१२.६७.१८}राजा चेन्न भवेल्लोके पृथिव्यां दण्डधारकः
शूले मत्स्यानिवापक्ष्यन्दुर्बलान्बलवत्तराः

^{१२.६७.१९}अराजकाः प्रजाः पूर्वं विनेशुरिति नः श्रुतम्
परस्परं भक्षयन्तो मत्स्या इव जले कृशान्

^{१२.६७.२०}ताः समेत्य ततश्चक्रुः समयानिति नः श्रुतम्
वाक्क्रूरो दण्डपुरुषो यश्च स्यात्पारदारिकः
यश्च न स्वमथादद्यात्त्याज्या नस्तादृशा इति

^{१२.६७.२१}विश्वासनार्थं वर्णानां सर्वेषामविशेषतः
तास्तथा समयं कृत्वा समये नावतस्थिरे

^{१२.६७.२२}सहितास्तास्तदा जग्मुरसुखार्ताः पितामहम्
अनीश्वरा विनश्यामो भगवन्नीश्वरं दिश

^{१२.६७.२३}यं पूजयेम संभूय यश्च नः परिपालयेत्
ताभ्यो मनुं व्यादिदेश मनुर्नाभिननन्द ताः

^{१२.६७.२४}मनुरुवाच

^{१२.६७.२५}बिभेमि कर्मणः क्रूराद्राज्यं हि भृशदुष्करम्
विशेषतो मनुष्येषु मिथ्यावृत्तिषु नित्यदा

^{१२.६७.२६}भीष्म उवाच

^{१२.६७.२७}तमब्रुवन्प्रजा मा भैः कर्मणैनो गमिष्यति
पशूनामधिपञ्चाशद्धिरण्यस्य तथैव च
धान्यस्य दशमं भागं दास्यामः कोशवर्धनम्

^{१२.६७.२८}मुख्येन शस्त्रपत्रेण ये मनुष्याः प्रधानतः
भवन्तं तेऽनुयास्यन्ति महेन्द्रमिव देवताः

^{१२.६७.२९}स त्वं जातबलो राजन्दुष्प्रधर्षः प्रतापवान्
सुखे धास्यसि नः सर्वान्कुबेर इव नैरृतान्

^{१२.६७.३०}यं च धर्मं चरिष्यन्ति प्रजा राज्ञा सुरक्षिताः
चतुर्थं तस्य धर्मस्य त्वत्संस्थं नो भविष्यति

^{१२.६७.३१}तेन धर्मेण महता सुखलब्धेन भावितः
पाह्यस्मान्सर्वतो राजन्देवानिव शतक्रतुः

^{१२.६७.३२}विजयायाशु निर्याहि प्रतपन्रश्मिमानिव
मानं विधम शत्रूणां धर्मो जयतु नः सदा

^{१२.६७.३३}स निर्ययौ महातेजा बलेन महता वृतः
महाभिजनसंपन्नस्तेजसा प्रज्वलन्निव

^{१२.६७.३४}तस्य तां महिमां दृष्ट्वा महेन्द्रस्येव देवताः
अपतत्रसिरे सर्वे स्वधर्मे च दधुर्मनः

^{१२.६७.३५}ततो महीं परिययौ पर्जन्य इव वृष्टिमान्
शमयन्सर्वतः पापान्स्वकर्मसु च योजयन्

^{१२.६७.३६}एवं ये भूतिमिच्छेयुः पृथिव्यां मानवाः क्वचित्
कुर्यू राजानमेवाग्रे प्रजानुग्रहकारणात्

^{१२.६७.३७}नमस्येयुश्च तं भक्त्या शिष्या इव गुरुं सदा
देवा इव सहस्राक्षं प्रजा राजानमन्तिके

^{१२.६७.३८}सत्कृतं स्वजनेनेह परोऽपि बहु मन्यते
स्वजनेन त्ववज्ञातं परे परिभवन्त्युत

^{१२.६७.३९}राज्ञः परैः परिभवः सर्वेषामसुखावहः
तस्माच्छत्रं च पत्रं च वासांस्याभरणानि च

^{१२.६७.४०}भोजनान्यथ पानानि राज्ञे दद्युर्गृहाणि च
आसनानि च शय्याश्च सर्वोपकरणानि च

^{१२.६७.४१}गुप्तात्मा स्याद्दुराधर्षः स्मितपूर्वाभिभाषिता
आभाषितश्च मधुरं प्रतिभाषेत मानवान्

^{१२.६७.४२}कृतज्ञो दृढभक्तिः स्यात्संविभागी जितेन्द्रियः
ईक्षितः प्रतिवीक्षेत मृदु चर्जु च वल्गु च