^{१२.८१.१}युधिष्ठिर उवाच

^{१२.८१.२}यदप्यल्पतरं कर्म तदप्येकेन दुष्करम्
पुरुषेणासहायेन किमु राज्यं पितामह

^{१२.८१.३}किंशीलः किंसमाचारो राज्ञोऽर्थसचिवो भवेत्
कीदृशे विश्वसेद्राजा कीदृशे नापि विश्वसेत्

^{१२.८१.४}भीष्म उवाच

^{१२.८१.५}चतुर्विधानि मित्राणि राज्ञां राजन्भवन्त्युत
सहार्थो भजमानश्च सहजः कृत्रिमस्तथा

^{१२.८१.६}धर्मात्मा पञ्चमं मित्रं स तु नैकस्य न द्वयोः
यतो धर्मस्ततो वा स्यान्मध्यस्थो वा ततो भवेत्

^{१२.८१.७}यस्तस्यार्थो न रोचेत न तं तस्य प्रकाशयेत्
धर्माधर्मेण राजानश्चरन्ति विजिगीषवः

^{१२.८१.८}चतुर्णां मध्यमौ श्रेष्ठौ नित्यं शङ्क्यौ तथापरौ
सर्वे नित्यं शङ्कितव्याः प्रत्यक्षं कार्यमात्मनः

^{१२.८१.९}न हि राज्ञा प्रमादो वै कर्तव्यो मित्ररक्षणे
प्रमादिनं हि राजानं लोकाः परिभवन्त्युत

^{१२.८१.१०}असाधुः साधुतामेति साधुर्भवति दारुणः
अरिश्च मित्रं भवति मित्रं चापि प्रदुष्यति

^{१२.८१.११}अनित्यचित्तः पुरुषस्तस्मिन्को जातु विश्वसेत्
तस्मात्प्रधानं यत्कार्यं प्रत्यक्षं तत्समाचरेत्

^{१२.८१.१२}एकान्तेन हि विश्वासः कृत्स्नो धर्मार्थनाशकः
अविश्वासश्च सर्वत्र मृत्युना न विशिष्यते

^{१२.८१.१३}अकालमृत्युर्विश्वासो विश्वसन्हि विपद्यते
यस्मिन्करोति विश्वासमिच्छतस्तस्य जीवति

^{१२.८१.१४}तस्माद्विश्वसितव्यं च शङ्कितव्यं च केषुचित्
एषा नीतिगतिस्तात लक्ष्मीश्चैव सनातनी

^{१२.८१.१५}यं मन्येत ममाभावादिममर्थागमः स्पृशेत्
नित्यं तस्माच्छङ्कितव्यममित्रं तं विदुर्बुधाः

^{१२.८१.१६}यस्य क्षेत्रादप्युदकं क्षेत्रमन्यस्य गच्छति
न तत्रानिच्छतस्तस्य भिद्येरन्सर्वसेतवः

^{१२.८१.१७}तथैवात्युदकाद्भीतस्तस्य भेदनमिच्छति
यमेवंलक्षणं विद्यात्तममित्रं विनिर्दिशेत्

^{१२.८१.१८}यः समृद्ध्या न तुष्येत क्षये दीनतरो भवेत्
एतदुत्तममित्रस्य निमित्तमभिचक्षते

^{१२.८१.१९}यं मन्येत ममाभावादस्याभावो भवेदिति
तस्मिन्कुर्वीत विश्वासं यथा पितरि वै तथा

^{१२.८१.२०}तं शक्त्या वर्धमानश्च सर्वतः परिबृंहयेत्
नित्यं क्षताद्वारयति यो धर्मेष्वपि कर्मसु

^{१२.८१.२१}क्षताद्भीतं विजानीयादुत्तमं मित्रलक्षणम्
ये तस्य क्षतमिच्छन्ति ते तस्य रिपवः स्मृताः

^{१२.८१.२२}व्यसनान्नित्यभीतोऽसौ समृद्ध्यामेव तृप्यते
यत्स्यादेवंविधं मित्रं तदात्मसममुच्यते

^{१२.८१.२३}रूपवर्णस्वरोपेतस्तितिक्षुरनसूयकः
कुलीनः शीलसंपन्नः स ते स्यात्प्रत्यनन्तरः

^{१२.८१.२४}मेधावी स्मृतिमान्दक्षः प्रकृत्या चानृशंसवान्
यो मानितोऽमानितो वा न संदूष्येत्कदाचन

^{१२.८१.२५}ऋत्विग्वा यदि वाचार्यः सखा वात्यन्तसंस्तुतः
गृहे वसेदमात्यस्ते यः स्यात्परमपूजितः

^{१२.८१.२६}स ते विद्यात्परं मन्त्रं प्रकृतिं चार्थधर्मयोः
विश्वासस्ते भवेत्तत्र यथा पितरि वै तथा

^{१२.८१.२७}नैव द्वौ न त्रयः कार्या न मृष्येरन्परस्परम्
एकार्थादेव भूतानां भेदो भवति सर्वदा

^{१२.८१.२८}कीर्तिप्रधानो यश्च स्याद्यश्च स्यात्समये स्थितः
समर्थान्यश्च न द्वेष्टि समर्थान्कुरुते च यः

^{१२.८१.२९}यो न कामाद्भयाल्लोभात्क्रोधाद्वा धर्ममुत्सृजेत्
दक्षः पर्याप्तवचनः स ते स्यात्प्रत्यनन्तरः

^{१२.८१.३०}शूरश्चार्यश्च विद्वांश्च प्रतिपत्तिविशारदः
कुलीनः शीलसंपन्नस्तितिक्षुरनसूयकः

^{१२.८१.३१}एते ह्यमात्याः कर्तव्याः सर्वकर्मस्ववस्थिताः
पूजिताः संविभक्ताश्च सुसहायाः स्वनुष्ठिताः

^{१२.८१.३२}कृत्स्नमेते विनिक्षिप्ताः प्रतिरूपेषु कर्मसु
युक्ता महत्सु कार्येषु श्रेयांस्युत्पादयन्ति च

^{१२.८१.३३}एते कर्माणि कुर्वन्ति स्पर्धमाना मिथः सदा
अनुतिष्ठन्ति चैवार्थानाचक्षाणाः परस्परम्

^{१२.८१.३४}ज्ञातिभ्यश्चैव बिभ्येथा मृत्योरिव यतः सदा
उपराजेव राजर्धिं ज्ञातिर्न सहते सदा

^{१२.८१.३५}ऋजोर्मृदोर्वदान्यस्य ह्रीमतः सत्यवादिनः
नान्यो ज्ञातेर्महाबाहो विनाशमभिनन्दति

^{१२.८१.३६}अज्ञातिता नातिसुखा नावज्ञेयास्त्वतः परम्
अज्ञातिमन्तं पुरुषं परे परिभवन्त्युत

^{१२.८१.३७}निकृतस्य नरैरन्यैर्ज्ञातिरेव परायणम्
नान्यैर्निकारं सहते ज्ञातेर्ज्ञातिः कदाचन

^{१२.८१.३८}आत्मानमेव जानाति निकृतं बान्धवैरपि
तेषु सन्ति गुणाश्चैव नैर्गुण्यं तेषु लक्ष्यते

^{१२.८१.३९}नाज्ञातिरनुगृह्णाति नाज्ञातिर्दिग्धमस्यति
उभयं ज्ञातिलोकेषु दृश्यते साध्वसाधु च

^{१२.८१.४०}तान्मानयेत्पूजयेच्च नित्यं वाचा च कर्मणा
कुर्याच्च प्रियमेतेभ्यो नाप्रियं किंचिदाचरेत्

^{१२.८१.४१}विश्वस्तवदविश्वस्तस्तेषु वर्तेत सर्वदा
न हि दोषो गुणो वेति निस्पृक्तस्तेषु दृश्यते

^{१२.८१.४२}तस्यैवं वर्तमानस्य पुरुषस्याप्रमादिनः
अमित्राः संप्रसीदन्ति तथा मित्रीभवन्त्यपि

^{१२.८१.४३}य एवं वर्तते नित्यं ज्ञातिसंबन्धिमण्डले
मित्रेष्वमित्रेष्वैश्वर्ये चिरं यशसि तिष्ठति