^{१३.४९.१}युधिष्ठिर उवाच

^{१३.४९.२}ब्रूहि पुत्रान्कुरुश्रेष्ठ वर्णानां त्वं पृथक्पृथक्
कीदृश्यां कीदृशाश्चापि पुत्राः कस्य च के च ते

^{१३.४९.३}विप्रवादाः सुबहुशः श्रूयन्ते पुत्रकारिताः
अत्र नो मुह्यतां राजन्संशयं छेत्तुमर्हसि

^{१३.४९.४}भीष्म उवाच

^{१३.४९.५}आत्मा पुत्रस्तु विज्ञेयस्तस्यानन्तरजश्च यः
नियुक्तजश्च विज्ञेयः सुतः प्रसृतजस्तथा

^{१३.४९.६}पतितस्य च भार्यायां भर्त्रा सुसमवेतया
तथा दत्तकृतौ पुत्रावध्यूढश्च तथापरः

^{१३.४९.७}षडपध्वंसजाश्चापि कानीनापसदास्तथा
इत्येते ते समाख्यातास्तान्विजानीहि भारत

^{१३.४९.८}युधिष्ठिर उवाच

^{१३.४९.९}षडपध्वंसजाः के स्युः के वाप्यपसदास्तथा
एतत्सर्वं यथातत्त्वं व्याख्यातुं मे त्वमर्हसि

^{१३.४९.१०}भीष्म उवाच

^{१३.४९.११}त्रिषु वर्णेषु ये पुत्रा ब्राह्मणस्य युधिष्ठिर
वर्णयोश्च द्वयोः स्यातां यौ राजन्यस्य भारत

^{१३.४९.१२}एको द्विवर्ण एवाथ तथात्रैवोपलक्षितः
षडपध्वंसजास्ते हि तथैवापसदाञ्शृणु

^{१३.४९.१३}चण्डालो व्रात्यवेनौ च ब्राह्मण्यां क्षत्रियासु च
वैश्यायां चैव शूद्रस्य लक्ष्यन्तेऽपसदास्त्रयः

^{१३.४९.१४}मागधो वामकश्चैव द्वौ वैश्यस्योपलक्षितौ
ब्राह्मण्यां क्षत्रियायां च क्षत्रियस्यैक एव तु

^{१३.४९.१५}ब्राह्मण्यां लक्ष्यते सूत इत्येतेऽपसदाः स्मृताः
पुत्ररेतो न शक्यं हि मिथ्या कर्तुं नराधिप

^{१३.४९.१६}युधिष्ठिर उवाच

^{१३.४९.१७}क्षेत्रजं केचिदेवाहुः सुतं केचित्तु शुक्रजम्
तुल्यावेतौ सुतौ कस्य तन्मे ब्रूहि पितामह

^{१३.४९.१८}भीष्म उवाच

^{१३.४९.१९}रेतजो वा भवेत्पुत्रस्त्यक्तो वा क्षेत्रजो भवेत्
अध्यूढः समयं भित्त्वेत्येतदेव निबोध मे

^{१३.४९.२०}युधिष्ठिर उवाच

^{१३.४९.२१}रेतोजं विद्म वै पुत्रं क्षेत्रजस्यागमः कथम्
अध्यूढं विद्म वै पुत्रं हित्वा च समयं कथम्

^{१३.४९.२२}भीष्म उवाच

^{१३.४९.२३}आत्मजं पुत्रमुत्पाद्य यस्त्यजेत्कारणान्तरे
न तत्र कारणं रेतः स क्षेत्रस्वामिनो भवेत्

^{१३.४९.२४}पुत्रकामो हि पुत्रार्थे यां वृणीते विशां पते
तत्र क्षेत्रं प्रमाणं स्यान्न वै तत्रात्मजः सुतः

^{१३.४९.२५}अन्यत्र क्षेत्रजः पुत्रो लक्ष्यते भरतर्षभ
न ह्यात्मा शक्यते हन्तुं दृष्टान्तोपगतो ह्यसौ

^{१३.४९.२६}कश्चिच्च कृतकः पुत्रः संग्रहादेव लक्ष्यते
न तत्र रेतः क्षेत्रं वा प्रमाणं स्याद्युधिष्ठिर

^{१३.४९.२७}युधिष्ठिर उवाच

^{१३.४९.२८}कीदृशः कृतकः पुत्रः संग्रहादेव लक्ष्यते
शुक्रं क्षेत्रं प्रमाणं वा यत्र लक्ष्येत भारत

^{१३.४९.२९}भीष्म उवाच

^{१३.४९.३०}मातापितृभ्यां संत्यक्तं पथि यं तु प्रलक्षयेत्
न चास्य मातापितरौ ज्ञायेते स हि कृत्रिमः

^{१३.४९.३१}अस्वामिकस्य स्वामित्वं यस्मिन्संप्रतिलक्षयेत्
सवर्णस्तं च पोषेत सवर्णस्तस्य जायते

^{१३.४९.३२}युधिष्ठिर उवाच

^{१३.४९.३३}कथमस्य प्रयोक्तव्यः संस्कारः कस्य वा कथम्
देया कन्या कथं चेति तन्मे ब्रूहि पितामह

^{१३.४९.३४}भीष्म उवाच

^{१३.४९.३५}आत्मवत्तस्य कुर्वीत संस्कारं स्वामिवत्तथा

^{१३.४९.३६}त्यक्तो मातापितृभ्यां यः सवर्णं प्रतिपद्यते
तद्गोत्रवर्णतस्तस्य कुर्यात्संस्कारमच्युत

^{१३.४९.३७}अथ देया तु कन्या स्यात्तद्वर्णेन युधिष्ठिर
संस्कर्तुं मातृगोत्रं च मातृवर्णविनिश्चये

^{१३.४९.३८}कानीनाध्यूढजौ चापि विज्ञेयौ पुत्रकिल्बिषौ
तावपि स्वाविव सुतौ संस्कार्याविति निश्चयः

^{१३.४९.३९}क्षेत्रजो वाप्यपसदो येऽध्यूढास्तेषु चाप्यथ
आत्मवद्वै प्रयुञ्जीरन्संस्कारं ब्राह्मणादयः

^{१३.४९.४०}धर्मशास्त्रेषु वर्णानां निश्चयोऽयं प्रदृश्यते
एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि