^{७.५०.१}संजय उवाच

^{७.५०.२}तस्मिन्नहनि निर्वृत्ते घोरे प्राणभृतां क्षये
आदित्येऽस्तंगते श्रीमान्संध्याकाल उपस्थिते

^{७.५०.३}व्यपयातेषु सैन्येषु वासाय भरतर्षभ
हत्वा संशप्तकव्रातान्दिव्यैरस्त्रैः कपिध्वजः

^{७.५०.४}प्रायात्स्वशिबिरं जिष्णुर्जैत्रमास्थाय तं रथम्
गच्छन्नेव च गोविन्दं सन्नकण्ठोऽभ्यभाषत

^{७.५०.५}किं नु मे हृदयं त्रस्तं वाक्यं सज्जति केशव
स्पन्दन्ति चाप्यनिष्टानि गात्रं सीदति चाच्युत

^{७.५०.६}अनिष्टं चैव मे श्लिष्टं हृदयान्नापसर्पति
भुवि यद्दिक्षु चाप्युग्रा उत्पातास्त्रासयन्ति माम्

^{७.५०.७}बहुप्रकारा दृश्यन्ते सर्व एवाघशंसिनः
अपि स्वस्ति भवेद्राज्ञः सामात्यस्य गुरोर्मम

^{७.५०.८}वासुदेव उवाच

^{७.५०.९}व्यक्तं शिवं तव भ्रातुः सामात्यस्य भविष्यति
मा शुचः किंचिदेवान्यत्तत्रानिष्टं भविष्यति

^{७.५०.१०}संजय उवाच

^{७.५०.११}ततः संध्यामुपास्यैव वीरौ वीरावसादने
कथयन्तौ रणे वृत्तं प्रयातौ रथमास्थितौ

^{७.५०.१२}ततः स्वशिबिरं प्राप्तौ हतानन्दं हतत्विषम्
वासुदेवोऽर्जुनश्चैव कृत्वा कर्म सुदुष्करम्

^{७.५०.१३}ध्वस्ताकारं समालक्ष्य शिबिरं परवीरहा
बीभत्सुरब्रवीत्कृष्णमस्वस्थहृदयस्ततः

^{७.५०.१४}नाद्य नन्दन्ति तूर्याणि मङ्गल्यानि जनार्दन
मिश्रा दुन्दुभिनिर्घोषैः शङ्खाश्चाडम्बरैः सह
वीणा वा नाद्य वाद्यन्ते शम्यातालस्वनैः सह

^{७.५०.१५}मङ्गल्यानि च गीतानि न गायन्ति पठन्ति च
स्तुतियुक्तानि रम्याणि ममानीकेषु बन्दिनः

^{७.५०.१६}योधाश्चापि हि मां दृष्ट्वा निवर्तन्ते ह्यधोमुखाः
कर्माणि च यथापूर्वं कृत्वा नाभिवदन्ति माम्

^{७.५०.१७}अपि स्वस्ति भवेदद्य भ्रातृभ्यो मम माधव
न हि शुध्यति मे भावो दृष्ट्वा स्वजनमाकुलम्

^{७.५०.१८}अपि पाञ्चालराजस्य विराटस्य च मानद
सर्वेषां चैव योधानां सामग्र्यं स्यान्ममाच्युत

^{७.५०.१९}न च मामद्य सौभद्रः प्रहृष्टो भ्रातृभिः सह
रणादायान्तमुचितं प्रत्युद्याति हसन्निव

^{७.५०.२०}एवं संकथयन्तौ तौ प्रविष्टौ शिबिरं स्वकम्
ददृशाते भृशास्वस्थान्पाण्डवान्नष्टचेतसः

^{७.५०.२१}दृष्ट्वा भ्रातॄंश्च पुत्रांश्च विमना वानरध्वजः
अपश्यंश्चैव सौभद्रमिदं वचनमब्रवीत्

^{७.५०.२२}मुखवर्णोऽप्रसन्नो वः सर्वेषामेव लक्ष्यते
न चाभिमन्युं पश्यामि न च मां प्रतिनन्दथ

^{७.५०.२३}मया श्रुतश्च द्रोणेन चक्रव्यूहो विनिर्मितः
न च वस्तस्य भेत्तास्ति ऋते सौभद्रमाहवे

^{७.५०.२४}न चोपदिष्टस्तस्यासीन्मयानीकविनिर्गमः
कच्चिन्न बालो युष्माभिः परानीकं प्रवेशितः

^{७.५०.२५}भित्त्वानीकं महेष्वासः परेषां बहुशो युधि
कच्चिन्न निहतः शेते सौभद्रः परवीरहा

^{७.५०.२६}लोहिताक्षं महाबाहुं जातं सिंहमिवाद्रिषु
उपेन्द्रसदृशं ब्रूत कथमायोधने हतः

^{७.५०.२७}सुकुमारं महेष्वासं वासवस्यात्मजात्मजम्
सदा मम प्रियं ब्रूत कथमायोधने हतः

^{७.५०.२८}वार्ष्णेयीदयितं शूरं मया सततलालितम्
अम्बायाश्च प्रियं नित्यं कोऽवधीत्कालचोदितः

^{७.५०.२९}सदृशो वृष्णिसिंहस्य केशवस्य महात्मनः
विक्रमश्रुतमाहात्म्यैः कथमायोधने हतः

^{७.५०.३०}सुभद्रायाः प्रियं नित्यं द्रौपद्याः केशवस्य च
यदि पुत्रं न पश्यामि यास्यामि यमसादनम्

^{७.५०.३१}मृदुकुञ्चितकेशान्तं बालं बालमृगेक्षणम्
मत्तद्विरदविक्रान्तं शालपोतमिवोद्गतम्

^{७.५०.३२}स्मिताभिभाषिणं दान्तं गुरुवाक्यकरं सदा
बाल्येऽप्यबालकर्माणं प्रियवाक्यममत्सरम्

^{७.५०.३३}महोत्साहं महाबाहुं दीर्घराजीवलोचनम्
भक्तानुकम्पिनं दान्तं न च नीचानुसारिणम्

^{७.५०.३४}कृतज्ञं ज्ञानसंपन्नं कृतास्त्रमनिवर्तिनम्
युद्धाभिनन्दिनं नित्यं द्विषतामघवर्धनम्

^{७.५०.३५}स्वेषां प्रियहिते युक्तं पितॄणां जयगृद्धिनम्
न च पूर्वप्रहर्तारं संग्रामे नष्टसंभ्रमम्
यदि पुत्रं न पश्यामि यास्यामि यमसादनम्

^{७.५०.३६}सुललाटं सुकेशान्तं सुभ्र्वक्षिदशनच्छदम्
अपश्यतस्तद्वदनं का शान्तिर्हृदयस्य मे

^{७.५०.३७}तन्त्रीस्वनसुखं रम्यं पुंस्कोकिलसमध्वनिम्
अशृण्वतः स्वनं तस्य का शान्तिर्हृदयस्य मे

^{७.५०.३८}रूपं चाप्रतिरूपं तत्त्रिदशेष्वपि दुर्लभम्
अपश्यतोऽद्य वीरस्य का शान्तिर्हृदयस्य मे

^{७.५०.३९}अभिवादनदक्षं तं पितॄणां वचने रतम्
नाद्याहं यदि पश्यामि का शान्तिर्हृदयस्य मे

^{७.५०.४०}सुकुमारः सदा वीरो महार्हशयनोचितः
भूमावनाथवच्छेते नूनं नाथवतां वरः

^{७.५०.४१}शयानं समुपासन्ति यं पुरा परमस्त्रियः
तमद्य विप्रविद्धाङ्गमुपासन्त्यशिवाः शिवाः

^{७.५०.४२}यः पुरा बोध्यते सुप्तः सूतमागधबन्दिभिः
बोधयन्त्यद्य तं नूनं श्वापदा विकृतैः स्वरैः

^{७.५०.४३}छत्रच्छायासमुचितं तस्य तद्वदनं शुभम्
नूनमद्य रजोध्वस्तं रणे रेणुः करिष्यति

^{७.५०.४४}हा पुत्रकावितृप्तस्य सततं पुत्रदर्शने
भाग्यहीनस्य कालेन यथा मे नीयसे बलात्

^{७.५०.४५}साद्य संयमनी नूनं सदा सुकृतिनां गतिः
स्वभाभिर्भासिता रम्या त्वयात्यर्थं विराजते

^{७.५०.४६}नूनं वैवस्वतश्च त्वा वरुणश्च प्रियातिथिः
शतक्रतुर्धनेशश्च प्राप्तमर्चन्त्यभीरुकम्

^{७.५०.४७}एवं विलप्य बहुधा भिन्नपोतो वणिग्यथा
दुःखेन महताविष्टो युधिष्ठिरमपृच्छत

^{७.५०.४८}कच्चित्स कदनं कृत्वा परेषां पाण्डुनन्दन
स्वर्गतोऽभिमुखः संख्ये युध्यमानो नरर्षभः

^{७.५०.४९}स नूनं बहुभिर्यत्तैर्युध्यमानो नरर्षभैः
असहायः सहायार्थी मामनुध्यातवान्ध्रुवम्

^{७.५०.५०}पीड्यमानः शरैर्बालस्तात साध्वभिधाव माम्
इति विप्रलपन्मन्ये नृशंसैर्बहुभिर्हतः

^{७.५०.५१}अथ वा मत्प्रसूतश्च स्वस्रीयो माधवस्य च
सुभद्रायां च संभूतो नैवं वक्तुमिहार्हति

^{७.५०.५२}वज्रसारमयं नूनं हृदयं सुदृढं मम
अपश्यतो दीर्घबाहुं रक्ताक्षं यन्न दीर्यते

^{७.५०.५३}कथं बाले महेष्वासे नृशंसा मर्मभेदिनः
स्वस्रीये वासुदेवस्य मम पुत्रेऽक्षिपञ्शरान्

^{७.५०.५४}यो मां नित्यमदीनात्मा प्रत्युद्गम्याभिनन्दति
उपयान्तं रिपून्हत्वा सोऽद्य मां किं न पश्यति

^{७.५०.५५}नूनं स पतितः शेते धरण्यां रुधिरोक्षितः
शोभयन्मेदिनीं गात्रैरादित्य इव पातितः

^{७.५०.५६}रणे विनिहतं श्रुत्वा शोकार्ता वै विनंक्ष्यति
सुभद्रा वक्ष्यते किं मामभिमन्युमपश्यती
द्रौपदी चैव दुःखार्ते ते च वक्ष्यामि किं न्वहम्

^{७.५०.५७}वज्रसारमयं नूनं हृदयं यन्न यास्यति
सहस्रधा वधूं दृष्ट्वा रुदतीं शोककर्शिताम्

^{७.५०.५८}हृष्टानां धार्तराष्ट्राणां सिंहनादो मया श्रुतः
युयुत्सुश्चापि कृष्णेन श्रुतो वीरानुपालभन्

^{७.५०.५९}अशक्नुवन्तो बीभत्सुं बालं हत्वा महारथाः
किं नदध्वमधर्मज्ञाः पार्थे वै दृश्यतां बलम्

^{७.५०.६०}किं तयोर्विप्रियं कृत्वा केशवार्जुनयोर्मृधे
सिंहवन्नदत प्रीताः शोककाल उपस्थिते

^{७.५०.६१}आगमिष्यति वः क्षिप्रं फलं पापस्य कर्मणः
अधर्मो हि कृतस्तीव्रः कथं स्यादफलश्चिरम्

^{७.५०.६२}इति तान्प्रति भाषन्वै वैश्यापुत्रो महामतिः
अपायाच्छस्त्रमुत्सृज्य कोपदुःखसमन्वितः

^{७.५०.६३}किमर्थमेतन्नाख्यातं त्वया कृष्ण रणे मम
अधक्ष्यं तानहं सर्वांस्तदा क्रूरान्महारथान्

^{७.५०.६४}निगृह्य वासुदेवस्तं पुत्राधिभिरभिप्लुतम्
मैवमित्यब्रवीत्कृष्णस्तीव्रशोकसमन्वितम्

^{७.५०.६५}सर्वेषामेष वै पन्थाः शूराणामनिवर्तिनाम्
क्षत्रियाणां विशेषेण येषां युद्धेन जीविका

^{७.५०.६६}एषा वै युध्यमानानां शूराणामनिवर्तिनाम्
विहिता धर्मशास्त्रज्ञैर्गतिर्गतिमतां वर

^{७.५०.६७}ध्रुवं युद्धे हि मरणं शूराणामनिवर्तिनाम्
गतः पुण्यकृतां लोकानभिमन्युर्न संशयः

^{७.५०.६८}एतच्च सर्ववीराणां काङ्क्षितं भरतर्षभ
संग्रामेऽभिमुखा मृत्युं प्रप्नुयामेति मानद

^{७.५०.६९}स च वीरान्रणे हत्वा राजपुत्रान्महाबलान्
वीरैराकाङ्क्षितं मृत्युं संप्राप्तोऽभिमुखो रणे

^{७.५०.७०}मा शुचः पुरुषव्याघ्र पूर्वैरेष सनातनः
धर्मकृद्भिः कृतो धर्मः क्षत्रियाणां रणे क्षयः

^{७.५०.७१}इमे ते भ्रातरः सर्वे दीना भरतसत्तम
त्वयि शोकसमाविष्टे नृपाश्च सुहृदस्तव

^{७.५०.७२}एतांस्त्वं वचसा साम्ना समाश्वासय मानद
विदितं वेदितव्यं ते न शोकं कर्तुमर्हसि

^{७.५०.७३}एवमाश्वासितः पार्थः कृष्णेनाद्भुतकर्मणा
ततोऽब्रवीत्तदा भ्रातॄन्सर्वान्पार्थः सगद्गदान्

^{७.५०.७४}स दीर्घबाहुः पृथ्वंसो दीर्घराजीवलोचनः
अभिमन्युर्यथा वृत्तः श्रोतुमिच्छाम्यहं तथा

^{७.५०.७५}सनागस्यन्दनहयान्द्रक्ष्यध्वं निहतान्मया
संग्रामे सानुबन्धांस्तान्मम पुत्रस्य वैरिणः

^{७.५०.७६}कथं च वः कृतास्त्राणां सर्वेषां शस्त्रपाणिनाम्
सौभद्रो निधनं गच्छेद्वज्रिणापि समागतः

^{७.५०.७७}यद्येवमहमज्ञास्यमशक्तान्रक्षणे मम
पुत्रस्य पाण्डुपाञ्चालान्मया गुप्तो भवेत्ततः

^{७.५०.७८}कथं च वो रथस्थानां शरवर्षाणि मुञ्चताम्
नीतोऽभिमन्युर्निधनं कदर्थीकृत्य वः परैः

^{७.५०.७९}अहो वः पौरुषं नास्ति न च वोऽस्ति पराक्रमः
यत्राभिमन्युः समरे पश्यतां वो निपातितः

^{७.५०.८०}आत्मानमेव गर्हेयं यदहं वः सुदुर्बलान्
युष्मानाज्ञाय निर्यातो भीरूनकृतनिश्रमान्

^{७.५०.८१}आहोस्विद्भूषणार्थाय वर्मशस्त्रायुधानि वः
वाचश्च वक्तुं संसत्सु मम पुत्रमरक्षताम्

^{७.५०.८२}एवमुक्त्वा ततो वाक्यं तिष्ठंश्चापवरासिमान्
न स्माशक्यत बीभत्सुः केनचित्प्रसमीक्षितुम्

^{७.५०.८३}तमन्तकमिव क्रुद्धं निःश्वसन्तं मुहुर्मुहुः
पुत्रशोकाभिसंतप्तमश्रुपूर्णमुखं तदा

^{७.५०.८४}नाभिभाष्टुं शक्नुवन्ति द्रष्टुं वा सुहृदोऽर्जुनम्
अन्यत्र वासुदेवाद्वा ज्येष्टाद्वा पाण्डुनन्दनात्

^{७.५०.८५}सर्वास्ववस्थासु हितावर्जुनस्य मनोनुगौ
बहुमानात्प्रियत्वाच्च तावेनं वक्तुमर्हतः

^{७.५०.८६}ततस्तं पुत्रशोकेन भृशं पीडितमानसम्
राजीवलोचनं क्रुद्धं राजा वचनमब्रवीत्