^{१.११०.१}वैशंपायन उवाच

^{१.११०.२}तं व्यतीतमतिक्रम्य राजा स्वमिव बान्धवम्
सभार्यः शोकदुःखार्तः पर्यदेवयदातुरः

^{१.११०.३}पाण्डुरुवाच

^{१.११०.४}सतामपि कुले जाताः कर्मणा बत दुर्गतिम्
प्राप्नुवन्त्यकृतात्मानः कामजालविमोहिताः

^{१.११०.५}शश्वद्धर्मात्मना जातो बाल एव पिता मम
जीवितान्तमनुप्राप्तः कामात्मैवेति नः श्रुतम्

^{१.११०.६}तस्य कामात्मनः क्षेत्रे राज्ञः संयतवागृषिः
कृष्णद्वैपायनः साक्षाद्भगवान्मामजीजनत्

^{१.११०.७}तस्याद्य व्यसने बुद्धिः संजातेयं ममाधमा
त्यक्तस्य देवैरनयान्मृगयायां दुरात्मनः

^{१.११०.८}मोक्षमेव व्यवस्यामि बन्धो हि व्यसनं महत्
सुवृत्तिमनुवर्तिष्ये तामहं पितुरव्ययाम्
अतीव तपसात्मानं योजयिष्याम्यसंशयम्

^{१.११०.९}तस्मादेकोऽहमेकाहमेकैकस्मिन्वनस्पतौ
चरन्भैक्षं मुनिर्मुण्डश्चरिष्यामि महीमिमाम्

^{१.११०.१०}पांसुना समवच्छन्नः शून्यागारप्रतिश्रयः
वृक्षमूलनिकेतो वा त्यक्तसर्वप्रियाप्रियः

^{१.११०.११}न शोचन्न प्रहृष्यंश्च तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः
निराशीर्निर्नमस्कारो निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः

^{१.११०.१२}न चाप्यवहसन्कंचिन्न कुर्वन्भ्रुकुटीं क्वचित्
प्रसन्नवदनो नित्यं सर्वभूतहिते रतः

^{१.११०.१३}जङ्गमाजङ्गमं सर्वमविहिंसंश्चतुर्विधम्
स्वासु प्रजास्विव सदा समः प्राणभृतां प्रति

^{१.११०.१४}एककालं चरन्भैक्षं कुलानि द्वे च पञ्च च
असंभवे वा भैक्षस्य चरन्ननशनान्यपि

^{१.११०.१५}अल्पमल्पं यथाभोज्यं पूर्वलाभेन जातु चित्
नित्यं नातिचरँल्लाभे अलाभे सप्त पूरयन्

^{१.११०.१६}वास्यैकं तक्षतो बाहुं चन्दनेनैकमुक्षतः
नाकल्याणं न कल्याणं प्रध्यायन्नुभयोस्तयोः

^{१.११०.१७}न जिजीविषुवत्किंचिन्न मुमूर्षुवदाचरन्
मरणं जीवितं चैव नाभिनन्दन्न च द्विषन्

^{१.११०.१८}याः काश्चिज्जीवता शक्याः कर्तुमभ्युदयक्रियाः
ताः सर्वाः समतिक्रम्य निमेषादिष्ववस्थितः

^{१.११०.१९}तासु सर्वास्ववस्थासु त्यक्तसर्वेन्द्रियक्रियः
संपरित्यक्तधर्मात्मा सुनिर्णिक्तात्मकल्मषः

^{१.११०.२०}निर्मुक्तः सर्वपापेभ्यो व्यतीतः सर्ववागुराः
न वशे कस्यचित्तिष्ठन्सधर्मा मातरिश्वनः

^{१.११०.२१}एतया सततं वृत्त्या चरन्नेवंप्रकारया
देहं संधारयिष्यामि निर्भयं मार्गमास्थितः

^{१.११०.२२}नाहं श्वाचरिते मार्गे अवीर्यकृपणोचिते
स्वधर्मात्सततापेते रमेयं वीर्यवर्जितः

^{१.११०.२३}सत्कृतोऽसक्तृतो वापि योऽन्यां कृपणचक्षुषा
उपैति वृत्तिं कामात्मा स शुनां वर्तते पथि

^{१.११०.२४}वैशंपायन उवाच

^{१.११०.२५}एवमुक्त्वा सुदुःखार्तो निःश्वासपरमो नृपः
अवेक्षमाणः कुन्तीं च माद्रीं च समभाषत

^{१.११०.२६}कौसल्या विदुरः क्षत्ता राजा च सह बन्धुभिः
आर्या सत्यवती भीष्मस्ते च राजपुरोहिताः

^{१.११०.२७}ब्राह्मणाश्च महात्मानः सोमपाः संशितव्रताः
पौरवृद्धाश्च ये तत्र निवसन्त्यस्मदाश्रयाः
प्रसाद्य सर्वे वक्तव्याः पाण्डुः प्रव्रजितो वनम्

^{१.११०.२८}निशम्य वचनं भर्तुर्वनवासे धृतात्मनः
तत्समं वचनं कुन्ती माद्री च समभाषताम्

^{१.११०.२९}अन्येऽपि ह्याश्रमाः सन्ति ये शक्या भरतर्षभ
आवाभ्यां धर्मपत्नीभ्यां सह तप्त्वा तपो महत्
त्वमेव भविता सार्थः स्वर्गस्यापि न संशयः

^{१.११०.३०}प्रणिधायेन्द्रियग्रामं भर्तृलोकपरायणे
त्यक्तकामसुखे ह्यावां तप्स्यावो विपुलं तपः

^{१.११०.३१}यदि आवां महाप्राज्ञ त्यक्ष्यसि त्वं विशां पते
अद्यैवावां प्रहास्यावो जीतिवं नात्र संशयः

^{१.११०.३२}पाण्डुरुवाच

^{१.११०.३३}यदि व्यवसितं ह्येतद्युवयोर्धर्मसंहितम्
स्ववृत्तिमनुवर्तिष्ये तामहं पितुरव्ययाम्

^{१.११०.३४}त्यक्तग्राम्यसुखाचारस्तप्यमानो महत्तपः
वल्कली फलमूलाशी चरिष्यामि महावने

^{१.११०.३५}अग्निं जुह्वन्नुभौ कालावुभौ कालावुपस्पृशन्
कृशः परिमिताहारश्चीरचर्मजटाधरः

^{१.११०.३६}शीतवातातपसहः क्षुत्पिपासाश्रमान्वितः
तपसा दुश्चरेणेदं शरीरमुपशोषयन्

^{१.११०.३७}एकान्तशीली विमृशन्पक्वापक्वेन वर्तयन्
पितॄन्देवांश्च वन्येन वाग्भिरद्भिश्च तर्पयन्

^{१.११०.३८}वानप्रस्थजनस्यापि दर्शनं कुलवासिनाम्
नाप्रियाण्याचरञ्जातु किं पुनर्ग्रामवासिनाम्

^{१.११०.३९}एवमारण्यशास्त्राणामुग्रमुग्रतरं विधिम्
काङ्क्षमाणोऽहमासिष्ये देहस्यास्य समापनात्

^{१.११०.४०}वैशंपायन उवाच

^{१.११०.४१}इत्येवमुक्त्वा भार्ये ते राजा कौरववंशजः
ततश्चूडामणिं निष्कमङ्गदे कुण्डलानि च
वासांसि च महार्हाणि स्त्रीणामाभरणानि च

^{१.११०.४२}प्रदाय सर्वं विप्रेभ्यः पाण्डुः पुनरभाषत
गत्वा नागपुरं वाच्यं पाण्डुः प्रव्रजितो वनम्

^{१.११०.४३}अर्थं कामं सुखं चैव रतिं च परमात्मिकाम्
प्रतस्थे सर्वमुत्सृज्य सभार्यः कुरुपुंगवः

^{१.११०.४४}ततस्तस्यानुयात्राणि ते चैव परिचारकाः
श्रुत्वा भरतसिंहस्य विविधाः करुणा गिरः
भीममार्तस्वरं कृत्वा हाहेति परिचुक्रुशुः

^{१.११०.४५}उष्णमश्रु विमुञ्चन्तस्तं विहाय महीपतिम्
ययुर्नागपुरं तूर्णं सर्वमादाय तद्वचः

^{१.११०.४६}श्रुत्वा च तेभ्यस्तत्सर्वं यथावृत्तं महावने
धृतराष्ट्रो नरश्रेष्ठः पाण्डुमेवान्वशोचत

^{१.११०.४७}राजपुत्रस्तु कौरव्यः पाण्डुर्मूलफलाशनः
जगाम सह भार्याभ्यां ततो नागसभं गिरिम्

^{१.११०.४८}स चैत्ररथमासाद्य वारिषेणमतीत्य च
हिमवन्तमतिक्रम्य प्रययौ गन्धमादनम्

^{१.११०.४९}रक्ष्यमाणो महाभूतैः सिद्धैश्च परमर्षिभिः
उवास स तदा राजा समेषु विषमेषु च

^{१.११०.५०}इन्द्रद्युम्नसरः प्राप्य हंसकूटमतीत्य च
शतशृङ्गे महाराज तापसः समपद्यत