^{१.५७.१}वैशंपायन उवाच

^{१.५७.२}राजोपरिचरो नाम धर्मनित्यो महीपतिः
बभूव मृगयां गन्तुं स कदाचिद्धृतव्रतः

^{१.५७.३}स चेदिविषयं रम्यं वसुः पौरवनन्दनः
इन्द्रोपदेशाज्जग्राह ग्रहणीयं महीपतिः

^{१.५७.४}तमाश्रमे न्यस्तशस्त्रं निवसन्तं तपोरतिम्
देवः साक्षात्स्वयं वज्री समुपायान्महीपतिम्

^{१.५७.५}इन्द्रत्वमर्हो राजायं तपसेत्यनुचिन्त्य वै
तं सान्त्वेन नृपं साक्षात्तपसः संन्यवर्तयत्

^{१.५७.६}इन्द्र उवाच

^{१.५७.७}न संकीर्येत धर्मोऽयं पृथिव्यां पृथिवीपते
तं पाहि धर्मो हि धृतः कृत्स्नं धारयते जगत्

^{१.५७.८}लोक्यं धर्मं पालय त्वं नित्ययुक्तः समाहितः
धर्मयुक्तस्ततो लोकान्पुण्यानाप्स्यसि शाश्वतान्

^{१.५७.९}दिविष्ठस्य भुविष्ठस्त्वं सखा भूत्वा मम प्रियः
ऊधः पृथिव्या यो देशस्तमावस नराधिप

^{१.५७.१०}पशव्यश्चैव पुण्यश्च सुस्थिरो धनधान्यवान्
स्वारक्ष्यश्चैव सौम्यश्च भोग्यैर्भूमिगुणैर्युतः

^{१.५७.११}अत्यन्यानेष देशो हि धनरत्नादिभिर्युतः
वसुपूर्णा च वसुधा वस चेदिषु चेदिप

^{१.५७.१२}धर्मशीला जनपदाः सुसंतोषाश्च साधवः
न च मिथ्याप्रलापोऽत्र स्वैरेष्वपि कुतोऽन्यथा

^{१.५७.१३}न च पित्रा विभज्यन्ते नरा गुरुहिते रताः
युञ्जते धुरि नो गाश्च कृशाः संधुक्षयन्ति च

^{१.५७.१४}सर्वे वर्णाः स्वधर्मस्थाः सदा चेदिषु मानद
न तेऽस्त्यविदितं किंचित्त्रिषु लोकेषु यद्भवेत्

^{१.५७.१५}देवोपभोग्यं दिव्यं च आकाशे स्फाटिकं महत्
आकाशगं त्वां मद्दत्तं विमानमुपपत्स्यते

^{१.५७.१६}त्वमेकः सर्वमर्त्येषु विमानवरमास्थितः
चरिष्यस्युपरिस्थो वै देवो विग्रहवानिव

^{१.५७.१७}ददामि ते वैजयन्तीं मालामम्लानपङ्कजाम्
धारयिष्यति संग्रामे या त्वां शस्त्रैरविक्षतम्

^{१.५७.१८}लक्षणं चैतदेवेह भविता ते नराधिप
इन्द्रमालेति विख्यातं धन्यमप्रतिमं महत्

^{१.५७.१९}वैशंपायन उवाच

^{१.५७.२०}यष्टिं च वैणवीं तस्मै ददौ वृत्रनिषूदनः
इष्टप्रदानमुद्दिश्य शिष्टानां परिपालिनीम्

^{१.५७.२१}तस्याः शक्रस्य पूजार्थं भूमौ भूमिपतिस्तदा
प्रवेशं कारयामास गते संवत्सरे तदा

^{१.५७.२२}ततः प्रभृति चाद्यापि यष्ट्याः क्षितिपसत्तमैः
प्रवेशः क्रियते राजन्यथा तेन प्रवर्तितः

^{१.५७.२३}अपरेद्युस्तथा चास्याः क्रियते उच्छ्रयो नृपैः
अलंकृतायाः पिटकैर्गन्धैर्माल्यैश्च भूषणैः
माल्यदामपरिक्षिप्ता विधिवत्क्रियतेऽपि च

^{१.५७.२४}भगवान्पूज्यते चात्र हास्यरूपेण शंकरः
स्वयमेव गृहीतेन वसोः प्रीत्या महात्मनः

^{१.५७.२५}एतां पूजां महेन्द्रस्तु दृष्ट्वा देव कृतां शुभाम्
वसुना राजमुख्येन प्रीतिमानब्रवीद्विभुः

^{१.५७.२६}ये पूजयिष्यन्ति नरा राजानश्च महं मम
कारयिष्यन्ति च मुदा यथा चेदिपतिर्नृपः

^{१.५७.२७}तेषां श्रीर्विजयश्चैव सराष्ट्राणां भविष्यति
तथा स्फीतो जनपदो मुदितश्च भविष्यति

^{१.५७.२८}एवं महात्मना तेन महेन्द्रेण नराधिप
वसुः प्रीत्या मघवता महाराजोऽभिसत्कृतः

^{१.५७.२९}उत्सवं कारयिष्यन्ति सदा शक्रस्य ये नराः
भूमिदानादिभिर्दानैर्यथा पूता भवन्ति वै
वरदानमहायज्ञैस्तथा शक्रोत्सवेन ते

^{१.५७.३०}संपूजितो मघवता वसुश्चेदिपतिस्तदा
पालयामास धर्मेण चेदिस्थः पृथिवीमिमाम्
इन्द्रप्रीत्या भूमिपतिश्चकारेन्द्रमहं वसुः

^{१.५७.३१}पुत्राश्चास्य महावीर्याः पञ्चासन्नमितौजसः
नानाराज्येषु च सुतान्स सम्राडभ्यषेचयत्

^{१.५७.३२}महारथो मगधराड्विश्रुतो यो बृहद्रथः
प्रत्यग्रहः कुशाम्बश्च यमाहुर्मणिवाहनम्
मच्छिल्लश्च यदुश्चैव राजन्यश्चापराजितः

^{१.५७.३३}एते तस्य सुता राजन्राजर्षेर्भूरितेजसः
न्यवेशयन्नामभिः स्वैस्ते देशांश्च पुराणि च
वासवाः पञ्च राजानः पृथग्वंशाश्च शाश्वताः

^{१.५७.३४}वसन्तमिन्द्रप्रासादे आकाशे स्फाटिके च तम्
उपतस्थुर्महात्मानं गन्धर्वाप्सरसो नृपम्
राजोपरिचरेत्येवं नाम तस्याथ विश्रुतम्

^{१.५७.३५}पुरोपवाहिनीं तस्य नदीं शुक्तिमतीं गिरिः
अरौत्सीच्चेतनायुक्तः कामात्कोलाहलः किल

^{१.५७.३६}गिरिं कोलाहलं तं तु पदा वसुरताडयत्
निश्चक्राम नदी तेन प्रहारविवरेण सा

^{१.५७.३७}तस्यां नद्यामजनयन्मिथुनं पर्वतः स्वयम्
तस्माद्विमोक्षणात्प्रीता नदी राज्ञे न्यवेदयत्

^{१.५७.३८}यः पुमानभवत्तत्र तं स राजर्षिसत्तमः
वसुर्वसुप्रदश्चक्रे सेनापतिमरिंदमम्
चकार पत्नीं कन्यां तु दयितां गिरिकां नृपः

^{१.५७.३९}वसोः पत्नी तु गिरिका कामात्काले न्यवेदयत्
ऋतुकालमनुप्राप्तं स्नाता पुंसवने शुचिः

^{१.५७.४०}तदहः पितरश्चैनमूचुर्जहि मृगानिति
तं राजसत्तमं प्रीतास्तदा मतिमतां वरम्

^{१.५७.४१}स पितॄणां नियोगं तमव्यतिक्रम्य पार्थिवः
चचार मृगयां कामी गिरिकामेव संस्मरन्
अतीव रूपसंपन्नां साक्षाच्छ्रियमिवापराम्

^{१.५७.४२}तस्य रेतः प्रचस्कन्द चरतो रुचिरे वने
स्कन्नमात्रं च तद्रेतो वृक्षपत्रेण भूमिपः

^{१.५७.४३}प्रतिजग्राह मिथ्या मे न स्कन्देद्रेत इत्युत
ऋतुश्च तस्याः पत्न्या मे न मोघः स्यादिति प्रभुः

^{१.५७.४४}संचिन्त्यैवं तदा राजा विचार्य च पुनः पुनः
अमोघत्वं च विज्ञाय रेतसो राजसत्तमः

^{१.५७.४५}शुक्रप्रस्थापने कालं महिष्याः प्रसमीक्ष्य सः
अभिमन्त्र्याथ तच्छुक्रमारात्तिष्ठन्तमाशुगम्
सूक्ष्मधर्मार्थतत्त्वज्ञो ज्ञात्वा श्येनं ततोऽब्रवीत्

^{१.५७.४६}मत्प्रियार्थमिदं सौम्य शुक्रं मम गृहं नय
गिरिकायाः प्रयच्छाशु तस्या ह्यार्तवमद्य वै

^{१.५७.४७}गृहीत्वा तत्तदा श्येनस्तूर्णमुत्पत्य वेगवान्
जवं परममास्थाय प्रदुद्राव विहंगमः

^{१.५७.४८}तमपश्यदथायान्तं श्येनं श्येनस्तथापरः
अभ्यद्रवच्च तं सद्यो दृष्ट्वैवामिषशङ्कया

^{१.५७.४९}तुण्डयुद्धमथाकाशे तावुभौ संप्रचक्रतुः
युध्यतोरपतद्रेतस्तच्चापि यमुनाम्भसि

^{१.५७.५०}तत्राद्रिकेति विख्याता ब्रह्मशापाद्वराप्सराः
मीनभावमनुप्राप्ता बभूव यमुनाचरी

^{१.५७.५१}श्येनपादपरिभ्रष्टं तद्वीर्यमथ वासवम्
जग्राह तरसोपेत्य साद्रिका मत्स्यरूपिणी

^{१.५७.५२}कदाचिदथ मत्सीं तां बबन्धुर्मत्स्यजीविनः
मासे च दशमे प्राप्ते तदा भरतसत्तम
उज्जह्रुरुदरात्तस्याः स्त्रीपुमांसं च मानुषम्

^{१.५७.५३}आश्चर्यभूतं मत्वा तद्राज्ञस्ते प्रत्यवेदयन्
काये मत्स्या इमौ राजन्संभूतौ मानुषाविति

^{१.५७.५४}तयोः पुमांसं जग्राह राजोपरिचरस्तदा
स मत्स्यो नाम राजासीद्धार्मिकः सत्यसंगरः

^{१.५७.५५}साप्सरा मुक्तशापा च क्षणेन समपद्यत
पुरोक्ता या भगवता तिर्यग्योनिगता शुभे
मानुषौ जनयित्वा त्वं शापमोक्षमवाप्स्यसि

^{१.५७.५६}ततः सा जनयित्वा तौ विशस्ता मत्स्यघातिना
संत्यज्य मत्स्यरूपं सा दिव्यं रूपमवाप्य च
सिद्धर्षिचारणपथं जगामाथ वराप्सराः

^{१.५७.५७}या कन्या दुहिता तस्या मत्स्या मत्स्यसगन्धिनी
राज्ञा दत्ताथ दाशाय इयं तव भवत्विति
रूपसत्त्वसमायुक्ता सर्वैः समुदिता गुणैः

^{१.५७.५८}सा तु सत्यवती नाम मत्स्यघात्यभिसंश्रयात्
आसीन्मत्स्यसगन्धैव कंचित्कालं शुचिस्मिता

^{१.५७.५९}शुश्रूषार्थं पितुर्नावं तां तु वाहयतीं जले
तीर्थयात्रां परिक्रामन्नपश्यद्वै पराशरः

^{१.५७.६०}अतीव रूपसंपन्नां सिद्धानामपि काङ्क्षिताम्
दृष्ट्वैव च स तां धीमांश्चकमे चारुदर्शनाम्
विद्वांस्तां वासवीं कन्यां कार्यवान्मुनिपुंगवः

^{१.५७.६१}साब्रवीत्पश्य भगवन्पारावारे ऋषीन्स्थितान्
आवयोर्दृश्यतोरेभिः कथं नु स्यात्समागमः

^{१.५७.६२}एवं तयोक्तो भगवान्नीहारमसृजत्प्रभुः
येन देशः स सर्वस्तु तमोभूत इवाभवत्

^{१.५७.६३}दृष्ट्वा सृष्टं तु नीहारं ततस्तं परमर्षिणा
विस्मिता चाब्रवीत्कन्या व्रीडिता च मनस्विनी

^{१.५७.६४}विद्धि मां भगवन्कन्यां सदा पितृवशानुगाम्
त्वत्संयोगाच्च दुष्येत कन्याभावो ममानघ

^{१.५७.६५}कन्यात्वे दूषिते चापि कथं शक्ष्ये द्विजोत्तम
गन्तुं गृहं गृहे चाहं धीमन्न स्थातुमुत्सहे
एतत्संचिन्त्य भगवन्विधत्स्व यदनन्तरम्

^{१.५७.६६}एवमुक्तवतीं तां तु प्रीतिमानृषिसत्तमः
उवाच मत्प्रियं कृत्वा कन्यैव त्वं भविष्यसि

^{१.५७.६७}वृणीष्व च वरं भीरु यं त्वमिच्छसि भामिनि
वृथा हि न प्रसादो मे भूतपूर्वः शुचिस्मिते

^{१.५७.६८}एवमुक्ता वरं वव्रे गात्रसौगन्ध्यमुत्तमम्
स चास्यै भगवान्प्रादान्मनसः काङ्क्षितं प्रभुः

^{१.५७.६९}ततो लब्धवरा प्रीता स्त्रीभावगुणभूषिता
जगाम सह संसर्गमृषिणाद्भुतकर्मणा

^{१.५७.७०}तेन गन्धवतीत्येव नामास्याः प्रथितं भुवि
तस्यास्तु योजनाद्गन्धमाजिघ्रन्ति नरा भुवि

^{१.५७.७१}ततो योजनगन्धेति तस्या नाम परिश्रुतम्
पराशरोऽपि भगवाञ्जगाम स्वं निवेशनम्

^{१.५७.७२}इति सत्यवती हृष्टा लब्ध्वा वरमनुत्तमम्
पराशरेण संयुक्ता सद्यो गर्भं सुषाव सा
जज्ञे च यमुनाद्वीपे पाराशर्यः स वीर्यवान्

^{१.५७.७३}स मातरमुपस्थाय तपस्येव मनो दधे
स्मृतोऽहं दर्शयिष्यामि कृत्येष्विति च सोऽब्रवीत्

^{१.५७.७४}एवं द्वैपायनो जज्ञे सत्यवत्यां पराशरात्
द्वीपे न्यस्तः स यद्बालस्तस्माद्द्वैपायनोऽभवत्

^{१.५७.७५}पादापसारिणं धर्मं विद्वान्स तु युगे युगे
आयुः शक्तिं च मर्त्यानां युगानुगमवेक्ष्य च

^{१.५७.७६}ब्रह्मणो ब्राह्मणानां च तथानुग्रहकाम्यया
विव्यास वेदान्यस्माच्च तस्माद्व्यास इति स्मृतः

^{१.५७.७७}वेदानध्यापयामास महाभारतपञ्चमान्
सुमन्तुं जैमिनिं पैलं शुकं चैव स्वमात्मजम्

^{१.५७.७८}प्रभुर्वरिष्ठो वरदो वैशंपायनमेव च
संहितास्तैः पृथक्त्वेन भारतस्य प्रकाशिताः

^{१.५७.७९}तथा भीष्मः शांतनवो गङ्गायाममितद्युतिः
वसुवीर्यात्समभवन्महावीर्यो महायशाः

^{१.५७.८०}शूले प्रोतः पुराणर्षिरचोरश्चोरशङ्कया
अणीमाण्डव्य इति वै विख्यातः सुमहायशाः

^{१.५७.८१}स धर्ममाहूय पुरा महर्षिरिदमुक्तवान्
इषीकया मया बाल्यादेका विद्धा शकुन्तिका

^{१.५७.८२}तत्किल्बिषं स्मरे धर्म नान्यत्पापमहं स्मरे
तन्मे सहस्रसमितं कस्मान्नेहाजयत्तपः

^{१.५७.८३}गरीयान्ब्राह्मणवधः सर्वभूतवधाद्यतः
तस्मात्त्वं किल्बिषादस्माच्छूद्रयोनौ जनिष्यसि

^{१.५७.८४}तेन शापेन धर्मोऽपि शूद्रयोनावजायत
विद्वान्विदुररूपेण धार्मी तनुरकिल्बिषी

^{१.५७.८५}संजयो मुनिकल्पस्तु जज्ञे सूतो गवल्गणात्
सूर्याच्च कुन्तिकन्यायां जज्ञे कर्णो महारथः
सहजं कवचं बिभ्रत्कुण्डलोद्द्योतिताननः

^{१.५७.८६}अनुग्रहार्थं लोकानां विष्णुर्लोकनमस्कृतः
वसुदेवात्तु देवक्यां प्रादुर्भूतो महायशाः

^{१.५७.८७}अनादिनिधनो देवः स कर्ता जगतः प्रभुः
अव्यक्तमक्षरं ब्रह्म प्रधानं निर्गुणात्मकम्

^{१.५७.८८}आत्मानमव्ययं चैव प्रकृतिं प्रभवं परम्
पुरुषं विश्वकर्माणं सत्त्वयोगं ध्रुवाक्षरम्

^{१.५७.८९}अनन्तमचलं देवं हंसं नारायणं प्रभुम्
धातारमजरं नित्यं तमाहुः परमव्ययम्

^{१.५७.९०}पुरुषः स विभुः कर्ता सर्वभूतपितामहः
धर्मसंवर्धनार्थाय प्रजज्ञेऽन्धकवृष्णिषु

^{१.५७.९१}अस्त्रज्ञौ तु महावीर्यौ सर्वशस्त्रविशारदौ
सात्यकिः कृतवर्मा च नारायणमनुव्रतौ
सत्यकाद्धृदिकाच्चैव जज्ञातेऽस्त्रविशारदौ

^{१.५७.९२}भरद्वाजस्य च स्कन्नं द्रोण्यां शुक्रमवर्धत
महर्षेरुग्रतपसस्तस्माद्द्रोणो व्यजायत

^{१.५७.९३}गौतमान्मिथुनं जज्ञे शरस्तम्बाच्छरद्वतः
अश्वत्थाम्नश्च जननी कृपश्चैव महाबलः
अश्वत्थामा ततो जज्ञे द्रोणादस्त्रभृतां वरः

^{१.५७.९४}तथैव धृष्टद्युम्नोऽपि साक्षादग्निसमद्युतिः
वैताने कर्मणि तते पावकात्समजायत
वीरो द्रोणविनाशाय धनुषा सह वीर्यवान्

^{१.५७.९५}तथैव वेद्यां कृष्णापि जज्ञे तेजस्विनी शुभा
विभ्राजमाना वपुषा बिभ्रती रूपमुत्तमम्

^{१.५७.९६}प्रह्रादशिष्यो नग्नजित्सुबलश्चाभवत्ततः
तस्य प्रजा धर्महन्त्री जज्ञे देवप्रकोपनात्

^{१.५७.९७}गान्धारराजपुत्रोऽभूच्छकुनिः सौबलस्तथा
दुर्योधनस्य माता च जज्ञातेऽर्थविदावुभौ

^{१.५७.९८}कृष्णद्वैपायनाज्जज्ञे धृतराष्ट्रो जनेश्वरः
क्षेत्रे विचित्रवीर्यस्य पाण्डुश्चैव महाबलः

^{१.५७.९९}पाण्डोस्तु जज्ञिरे पञ्च पुत्रा देवसमाः पृथक्
द्वयोः स्त्रियोर्गुणज्येष्ठस्तेषामासीद्युधिष्ठिरः

^{१.५७.१००}धर्माद्युधिष्ठिरो जज्ञे मारुतात्तु वृकोदरः
इन्द्राद्धनंजयः श्रीमान्सर्वशस्त्रभृतां वरः

^{१.५७.१०१}जज्ञाते रूपसंपन्नावश्विभ्यां तु यमावुभौ
नकुलः सहदेवश्च गुरुशुश्रूषणे रतौ

^{१.५७.१०२}तथा पुत्रशतं जज्ञे धृतराष्ट्रस्य धीमतः
दुर्योधनप्रभृतयो युयुत्सुः करणस्तथा

^{१.५७.१०३}अभिमन्युः सुभद्रायामर्जुनादभ्यजायत
स्वस्रीयो वासुदेवस्य पौत्रः पाण्डोर्महात्मनः

^{१.५७.१०४}पाण्डवेभ्योऽपि पञ्चभ्यः कृष्णायां पञ्च जज्ञिरे
कुमारा रूपसंपन्नाः सर्वशस्त्रविशारदाः

^{१.५७.१०५}प्रतिविन्ध्यो युधिष्ठिरात्सुतसोमो वृकोदरात्
अर्जुनाच्छ्रुतकीर्तिस्तु शतानीकस्तु नाकुलिः

^{१.५७.१०६}तथैव सहदेवाच्च श्रुतसेनः प्रतापवान्
हिडिम्बायां च भीमेन वने जज्ञे घटोत्कचः

^{१.५७.१०७}शिखण्डी द्रुपदाज्जज्ञे कन्या पुत्रत्वमागता
यां यक्षः पुरुषं चक्रे स्थूणः प्रियचिकीर्षया

^{१.५७.१०८}कुरूणां विग्रहे तस्मिन्समागच्छन्बहून्यथ
राज्ञां शतसहस्राणि योत्स्यमानानि संयुगे

^{१.५७.१०९}तेषामपरिमेयानि नामधेयानि सर्वशः
न शक्यं परिसंख्यातुं वर्षाणामयुतैरपि
एते तु कीर्तिता मुख्या यैराख्यानमिदं ततम्