^{११.३.१}धृतराष्ट्र उवाच

^{११.३.२}सुभाषितैर्महाप्राज्ञ शोकोऽयं विगतो मम
भुय एव तु वाक्यानि श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः

^{११.३.३}अनिष्टानां च संसर्गादिष्टानां च विवर्जनात्
कथं हि मानसैर्दुःखैः प्रमुच्यन्तेऽत्र पण्डिताः

^{११.३.४}विदुर उवाच

^{११.३.५}यतो यतो मनो दुःखात्सुखाद्वापि प्रमुच्यते
ततस्ततः शमं लब्ध्वा सुगतिं विन्दते बुधः

^{११.३.६}अशाश्वतमिदं सर्वं चिन्त्यमानं नरर्षभ
कदलीसंनिभो लोकः सारो ह्यस्य न विद्यते

^{११.३.७}गृहाण्येव हि मर्त्यानामाहुर्देहानि पण्डिताः
कालेन विनियुज्यन्ते सत्त्वमेकं तु शोभनम्

^{११.३.८}यथा जीर्णमजीर्णं वा वस्त्रं त्यक्त्वा तु वै नरः
अन्यद्रोचयते वस्त्रमेवं देहाः शरीरिणाम्

^{११.३.९}वैचित्रवीर्य वासं हि दुःखं वा यदि वा सुखम्
प्राप्नुवन्तीह भूतानि स्वकृतेनैव कर्मणा

^{११.३.१०}कर्मणा प्राप्यते स्वर्गं सुखं दुःखं च भारत
ततो वहति तं भारमवशः स्ववशोऽपि वा

^{११.३.११}यथा च मृन्मयं भाण्डं चक्रारूढं विपद्यते
किंचित्प्रक्रियमाणं वा कृतमात्रमथापि वा

^{११.३.१२}छिन्नं वाप्यवरोप्यन्तमवतीर्णमथापि वा
आर्द्रं वाप्यथ वा शुष्कं पच्यमानमथापि वा

^{११.३.१३}अवतार्यमाणमापाकादुद्धृतं वापि भारत
अथ वा परिभुज्यन्तमेवं देहाः शरीरिणाम्

^{११.३.१४}गर्भस्थो वा प्रसूतो वाप्यथ वा दिवसान्तरः
अर्धमासगतो वापि मासमात्रगतोऽपि वा

^{११.३.१५}संवत्सरगतो वापि द्विसंवत्सर एव वा
यौवनस्थोऽपि मध्यस्थो वृद्धो वापि विपद्यते

^{११.३.१६}प्राक्कर्मभिस्तु भूतानि भवन्ति न भवन्ति च
एवं सांसिद्धिके लोके किमर्थमनुतप्यसे

^{११.३.१७}यथा च सलिले राजन्क्रीडार्थमनुसंचरन्
उन्मज्जेच्च निमज्जेच्च किंचित्सत्त्वं नराधिप

^{११.३.१८}एवं संसारगहनादुन्मज्जननिमज्जनात्
कर्मभोगेन बध्यन्तः क्लिश्यन्ते येऽल्पबुद्धयः

^{११.३.१९}ये तु प्राज्ञाः स्थिताः सत्ये संसारान्तगवेषिणः
समागमज्ञा भूतानां ते यान्ति परमां गतिम्