^{१२.१२१.१}युधिष्ठिर उवाच

^{१२.१२१.२}अयं पितामहेनोक्तो राजधर्मः सनातनः
ईश्वरश्च महादण्डो दण्डे सर्वं प्रतिष्ठितम्

^{१२.१२१.३}देवतानामृषीणां च पितॄणां च महात्मनाम्
यक्षरक्षःपिशाचानां मर्त्यानां च विशेषतः

^{१२.१२१.४}सर्वेषां प्राणिनां लोके तिर्यक्ष्वपि निवासिनाम्
सर्वव्यापी महातेजा दण्डः श्रेयानिति प्रभो

^{१२.१२१.५}इत्येतदुक्तं भवता सर्वं दण्ड्यं चराचरम्
दृश्यते लोकमासक्तं ससुरासुरमानुषम्

^{१२.१२१.६}एतदिच्छाम्यहं ज्ञातुं तत्त्वेन भरतर्षभ
को दण्डः कीदृशो दण्डः किंरूपः किंपरायणः

^{१२.१२१.७}किमात्मकः कथंभूतः कतिमूर्तिः कथंप्रभुः
जागर्ति स कथं दण्डः प्रजास्ववहितात्मकः

^{१२.१२१.८}कश्च पूर्वापरमिदं जागर्ति परिपालयन्
कश्च विज्ञायते पूर्वं कोऽपरो दण्डसंज्ञितः
किंसंस्थश्च भवेद्दण्डः का चास्य गतिरिष्यते

^{१२.१२१.९}भीष्म उवाच

^{१२.१२१.१०}शृणु कौरव्य यो दण्डो व्यवहार्यो यथा च सः
यस्मिन्हि सर्वमायत्तं स दण्ड इह केवलः

^{१२.१२१.११}धर्मस्याख्या महाराज व्यवहार इतीष्यते
तस्य लोपः कथं न स्याल्लोकेष्ववहितात्मनः
इत्यर्थं व्यवहारस्य व्यवहारत्वमिष्यते

^{१२.१२१.१२}अपि चैतत्पुरा राजन्मनुना प्रोक्तमादितः
सुप्रणीतेन दण्डेन प्रियाप्रियसमात्मना
प्रजा रक्षति यः सम्यग्धर्म एव स केवलः

^{१२.१२१.१३}अथोक्तमेतद्वचनं प्रागेव मनुना पुरा
जन्म चोक्तं वसिष्ठेन ब्रह्मणो वचनं महत्

^{१२.१२१.१४}प्रागिदं वचनं प्रोक्तमतः प्राग्वचनं विदुः
व्यवहारस्य चाख्यानाद्व्यवहार इहोच्यते

^{१२.१२१.१५}दण्डात्त्रिवर्गः सततं सुप्रणीतात्प्रवर्तते
दैवं हि परमो दण्डो रूपतोऽग्निरिवोच्छिखः

^{१२.१२१.१६}नीलोत्पलदलश्यामश्चतुर्दंष्ट्रश्चतुर्भुजः
अष्टपान्नैकनयनः शङ्कुकर्णोर्ध्वरोमवान्

^{१२.१२१.१७}जटी द्विजिह्वस्ताम्रास्यो मृगराजतनुच्छदः
एतद्रूपं बिभर्त्युग्रं दण्डो नित्यं दुरावरः

^{१२.१२१.१८}असिर्गदा धनुः शक्तिस्त्रिशूलं मुद्गरः शरः
मुसलं परशुश्चक्रं प्रासो दण्डर्ष्टितोमराः

^{१२.१२१.१९}सर्वप्रहरणीयानि सन्ति यानीह कानिचित्
दण्ड एव हि सर्वात्मा लोके चरति मूर्तिमान्

^{१२.१२१.२०}भिन्दंश्छिन्दन्रुजन्कृन्तन्दारयन्पाटयंस्तथा
घातयन्नभिधावंश्च दण्ड एव चरत्युत

^{१२.१२१.२१}असिर्विशसनो धर्मस्तीक्ष्णवर्त्मा दुरासदः
श्रीगर्भो विजयः शास्ता व्यवहारः प्रजागरः

^{१२.१२१.२२}शास्त्रं ब्राह्मणमन्त्रश्च शास्ता प्राग्वचनं गतः
धर्मपालोऽक्षरो देवः सत्यगो नित्यगो ग्रहः

^{१२.१२१.२३}असङ्गो रुद्रतनयो मनुज्येष्ठः शिवंकरः
नामान्येतानि दण्डस्य कीर्तितानि युधिष्ठिर

^{१२.१२१.२४}दण्डो हि भगवान्विष्णुर्यज्ञो नारायणः प्रभुः
शश्वद्रूपं महद्बिभ्रन्महापुरुष उच्यते

^{१२.१२१.२५}यथोक्ता ब्रह्मकन्येति लक्ष्मीर्नीतिः सरस्वती
दण्डनीतिर्जगद्धात्री दण्डो हि बहुविग्रहः

^{१२.१२१.२६}अर्थानर्थौ सुखं दुःखं धर्माधर्मौ बलाबले
दौर्भाग्यं भागधेयं च पुण्यापुण्ये गुणागुणौ

^{१२.१२१.२७}कामाकामावृतुर्मासः शर्वरी दिवसः क्षणः
अप्रसादः प्रसादश्च हर्षः क्रोधः शमो दमः

^{१२.१२१.२८}दैवं पुरुषकारश्च मोक्षामोक्षौ भयाभये
हिंसाहिंसे तपो यज्ञः संयमोऽथ विषाविषम्

^{१२.१२१.२९}अन्तश्चादिश्च मध्यं च कृत्यानां च प्रपञ्चनम्
मदः प्रमादो दर्पश्च दम्भो धैर्यं नयानयौ

^{१२.१२१.३०}अशक्तिः शक्तिरित्येव मानस्तम्भौ व्ययाव्ययौ
विनयश्च विसर्गश्च कालाकालौ च भारत

^{१२.१२१.३१}अनृतं ज्ञाज्ञता सत्यं श्रद्धाश्रद्धे तथैव च
क्लीबता व्यवसायश्च लाभालाभौ जयाजयौ

^{१२.१२१.३२}तीक्ष्णता मृदुता मृत्युरागमानागमौ तथा
विराद्धिश्चैव राद्धिश्च कार्याकार्ये बलाबले

^{१२.१२१.३३}असूया चानसूया च धर्माधर्मौ तथैव च
अपत्रपानपत्रपे ह्रीश्च संपद्विपच्च ह

^{१२.१२१.३४}तेजः कर्मणि पाण्डित्यं वाक्शक्तिस्तत्त्वबुद्धिता
एवं दण्डस्य कौरव्य लोकेऽस्मिन्बहुरूपता

^{१२.१२१.३५}न स्याद्यदीह दण्डो वै प्रमथेयुः परस्परम्
भयाद्दण्डस्य चान्योन्यं घ्नन्ति नैव युधिष्ठिर

^{१२.१२१.३६}दण्डेन रक्ष्यमाणा हि राजन्नहरहः प्रजाः
राजानं वर्धयन्तीह तस्माद्दण्डः परायणम्

^{१२.१२१.३७}व्यवस्थापयति क्षिप्रमिमं लोकं नरेश्वर
सत्ये व्यवस्थितो धर्मो ब्राह्मणेष्ववतिष्ठते

^{१२.१२१.३८}धर्मयुक्ता द्विजाः श्रेष्ठा वेदयुक्ता भवन्ति च
बभूव यज्ञो वेदेभ्यो यज्ञः प्रीणाति देवताः

^{१२.१२१.३९}प्रीताश्च देवता नित्यमिन्द्रे परिददत्युत
अन्नं ददाति शक्रश्चाप्यनुगृह्णन्निमाः प्रजाः

^{१२.१२१.४०}प्राणाश्च सर्वभूतानां नित्यमन्ने प्रतिष्ठिताः
तस्मात्प्रजाः प्रतिष्ठन्ते दण्डो जागर्ति तासु च

^{१२.१२१.४१}एवंप्रयोजनश्चैव दण्डः क्षत्रियतां गतः
रक्षन्प्रजाः प्रजागर्ति नित्यं सुविहितोऽक्षरः

^{१२.१२१.४२}ईश्वरः पुरुषः प्राणः सत्त्वं वित्तं प्रजापतिः
भूतात्मा जीव इत्येव नामभिः प्रोच्यतेऽष्टभिः

^{१२.१२१.४३}अददद्दण्ड एवास्मै ध्रुवमैश्वर्यमेव च
बले नयश्च संयुक्तः सदा पञ्चविधात्मकः

^{१२.१२१.४४}कुलबाहुधनामात्याः प्रज्ञा चोक्ता बलानि च
आहार्यं चाष्टकैर्द्रव्यैर्बलमन्यद्युधिष्ठिर

^{१२.१२१.४५}हस्तिनोऽश्वा रथाः पत्तिर्नावो विष्टिस्तथैव च
दैशिकाश्चारकाश्चैव तदष्टाङ्गं बलं स्मृतम्

^{१२.१२१.४६}अष्टाङ्गस्य तु युक्तस्य हस्तिनो हस्तियायिनः
अश्वारोहाः पदाताश्च मन्त्रिणो रसदाश्च ये

^{१२.१२१.४७}भिक्षुकाः प्राड्विवाकाश्च मौहूर्ता दैवचिन्तकाः
कोशो मित्राणि धान्यं च सर्वोपकरणानि च

^{१२.१२१.४८}सप्तप्रकृति चाष्टाङ्गं शरीरमिह यद्विदुः
राज्यस्य दण्ड एवाङ्गं दण्डः प्रभव एव च

^{१२.१२१.४९}ईश्वरेण प्रयत्नेन धारणे क्षत्रियस्य हि
दण्डो दत्तः समानात्मा दण्डो हीदं सनातनम्
राज्ञां पूज्यतमो नान्यो यथाधर्मप्रदर्शनः

^{१२.१२१.५०}ब्रह्मणा लोकरक्षार्थं स्वधर्मस्थापनाय च
भर्तृप्रत्यय उत्पन्नो व्यवहारस्तथापरः
तस्माद्यः सहितो दृष्टो भर्तृप्रत्ययलक्षणः

^{१२.१२१.५१}व्यवहारस्तु वेदात्मा वेदप्रत्यय उच्यते
मौलश्च नरशार्दूल शास्त्रोक्तश्च तथापरः

^{१२.१२१.५२}उक्तो यश्चापि दण्डोऽसौ भर्तृप्रत्ययलक्षणः
ज्ञेयो न स नरेन्द्रस्थो दण्डप्रत्यय एव च

^{१२.१२१.५३}दण्डप्रत्ययदृष्टोऽपि व्यवहारात्मकः स्मृतः
व्यवहारः स्मृतो यश्च स वेदविषयात्मकः

^{१२.१२१.५४}यश्च वेदप्रसूतात्मा स धर्मो गुणदर्शकः
धर्मप्रत्यय उत्पन्नो यथाधर्मः कृतात्मभिः

^{१२.१२१.५५}व्यवहारः प्रजागोप्ता ब्रह्मदिष्टो युधिष्ठिर
त्रीन्धारयति लोकान्वै सत्यात्मा भूतिवर्धनः

^{१२.१२१.५६}यश्च दण्डः स दृष्टो नो व्यवहारः सनातनः
व्यवहारश्च यो दृष्टः स धर्म इति नः श्रुतः
यश्च वेदः स वै धर्मो यश्च धर्मः स सत्पथः

^{१२.१२१.५७}ब्रह्मा प्रजापतिः पूर्वं बभूवाथ पितामहः
लोकानां स हि सर्वेषां ससुरासुररक्षसाम्
समनुष्योरगवतां कर्ता चैव स भूतकृत्

^{१२.१२१.५८}ततो नो व्यवहारोऽयं भर्तृप्रत्ययलक्षणः
तस्मादिदमवोचाम व्यवहारनिदर्शनम्

^{१२.१२१.५९}माता पिता च भ्राता च भार्या चाथ पुरोहितः
नादण्ड्यो विद्यते राज्ञां यः स्वधर्मे न तिष्ठति