^{१२.१३९.१}युधिष्ठिर उवाच

^{१२.१३९.२}हीने परमके धर्मे सर्वलोकातिलङ्घिनि
अधर्मे धर्मतां नीते धर्मे चाधर्मतां गते

^{१२.१३९.३}मर्यादासु प्रभिन्नासु क्षुभिते धर्मनिश्चये
राजभिः पीडिते लोके चोरैर्वापि विशां पते

^{१२.१३९.४}सर्वाश्रमेषु मूढेषु कर्मसूपहतेषु च
कामान्मोहाच्च लोभाच्च भयं पश्यत्सु भारत

^{१२.१३९.५}अविश्वस्तेषु सर्वेषु नित्यभीतेषु पार्थिव
निकृत्या हन्यमानेषु वञ्चयत्सु परस्परम्

^{१२.१३९.६}संप्रदीप्तेषु देशेषु ब्राह्मण्ये चाभिपीडिते
अवर्षति च पर्जन्ये मिथो भेदे समुत्थिते

^{१२.१३९.७}सर्वस्मिन्दस्युसाद्भूते पृथिव्यामुपजीवने
केन स्विद्ब्राह्मणो जीवेज्जघन्ये काल आगते

^{१२.१३९.८}अतित्यक्षुः पुत्रपौत्राननुक्रोशान्नराधिप
कथमापत्सु वर्तेत तन्मे ब्रूहि पितामह

^{१२.१३९.९}कथं च राजा वर्तेत लोके कलुषतां गते
कथमर्थाच्च धर्माच्च न हीयेत परंतप

^{१२.१३९.१०}भीष्म उवाच

^{१२.१३९.११}राजमूला महाराज योगक्षेमसुवृष्टयः
प्रजासु व्याधयश्चैव मरणं च भयानि च

^{१२.१३९.१२}कृतं त्रेता द्वापरश्च कलिश्च भरतर्षभ
राजमूलानि सर्वाणि मम नास्त्यत्र संशयः

^{१२.१३९.१३}तस्मिंस्त्वभ्यागते काले प्रजानां दोषकारके
विज्ञानबलमास्थाय जीवितव्यं तदा भवेत्

^{१२.१३९.१४}अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
विश्वामित्रस्य संवादं चण्डालस्य च पक्कणे

^{१२.१३९.१५}त्रेताद्वापरयोः संधौ पुरा दैवविधिक्रमात्
अनावृष्टिरभूद्घोरा राजन्द्वादशवार्षिकी

^{१२.१३९.१६}प्रजानामभिवृद्धानां युगान्ते पर्युपस्थिते
त्रेतानिर्मोक्षसमये द्वापरप्रतिपादने

^{१२.१३९.१७}न ववर्ष सहस्राक्षः प्रतिलोमोऽभवद्गुरुः
जगाम दक्षिणं मार्गं सोमो व्यावृत्तलक्षणः

^{१२.१३९.१८}नावश्यायोऽपि रात्र्यन्ते कुत एवाभ्रराजयः
नद्यः संक्षिप्ततोयौघाः क्वचिदन्तर्गताभवन्

^{१२.१३९.१९}सरांसि सरितश्चैव कूपाः प्रस्रवणानि च
हतत्विट्कान्यलक्ष्यन्त निसर्गाद्दैवकारितात्

^{१२.१३९.२०}उपशुष्कजलस्थाया विनिवृत्तसभाप्रपा
निवृत्तयज्ञस्वाध्याया निर्वषट्कारमङ्गला

^{१२.१३९.२१}उत्सन्नकृषिगोरक्ष्या निवृत्तविपणापणा
निवृत्तपूगसमया संप्रनष्टमहोत्सवा

^{१२.१३९.२२}अस्थिकङ्कालसंकीर्णा हाहाभूतजनाकुला
शून्यभूयिष्ठनगरा दग्धग्रामनिवेशना

^{१२.१३९.२३}क्वचिच्चोरैः क्वचिच्छस्त्रैः क्वचिद्राजभिरातुरैः
परस्परभयाच्चैव शून्यभूयिष्ठनिर्जना

^{१२.१३९.२४}गतदैवतसंकल्पा वृद्धबालविनाकृता
गोजाविमहिषैर्हीना परस्परहराहरा

^{१२.१३९.२५}हतविप्रा हतारक्षा प्रनष्टौषधिसंचया
श्यावभूतनरप्राया बभूव वसुधा तदा

^{१२.१३९.२६}तस्मिन्प्रतिभये काले क्षीणे धर्मे युधिष्ठिर
बभ्रमुः क्षुधिता मर्त्याः खादन्तः स्म परस्परम्

^{१२.१३९.२७}ऋषयो नियमांस्त्यक्त्वा परित्यक्ताग्निदैवताः
आश्रमान्संपरित्यज्य पर्यधावन्नितस्ततः

^{१२.१३९.२८}विश्वामित्रोऽथ भगवान्महर्षिरनिकेतनः
क्षुधा परिगतो धीमान्समन्तात्पर्यधावत

^{१२.१३९.२९}स कदाचित्परिपतञ्श्वपचानां निवेशनम्
हिंस्राणां प्राणिहन्तॄणामाससाद वने क्वचित्

^{१२.१३९.३०}विभिन्नकलशाकीर्णं श्वचर्माच्छादनायुतम्
वराहखरभग्नास्थिकपालघटसंकुलम्

^{१२.१३९.३१}मृतचेलपरिस्तीर्णं निर्माल्यकृतभूषणम्
सर्पनिर्मोकमालाभिः कृतचिह्नकुटीमठम्

^{१२.१३९.३२}उलूकपक्षध्वजिभिर्देवतायतनैर्वृतम्
लोहघण्टापरिष्कारं श्वयूथपरिवारितम्

^{१२.१३९.३३}तत्प्रविश्य क्षुधाविष्टो गाधेः पुत्रो महानृषिः
आहारान्वेषणे युक्तः परं यत्नं समास्थितः

^{१२.१३९.३४}न च क्वचिदविन्दत्स भिक्षमाणोऽपि कौशिकः
मांसमन्नं मूलफलमन्यद्वा तत्र किंचन

^{१२.१३९.३५}अहो कृच्छ्रं मया प्राप्तमिति निश्चित्य कौशिकः
पपात भूमौ दौर्बल्यात्तस्मिंश्चण्डालपक्कणे

^{१२.१३९.३६}चिन्तयामास स मुनिः किं नु मे सुकृतं भवेत्
कथं वृथा न मृत्युः स्यादिति पार्थिवसत्तम

^{१२.१३९.३७}स ददर्श श्वमांसस्य कुतन्तीं विततां मुनिः
चण्डालस्य गृहे राजन्सद्यः शस्त्रहतस्य च

^{१२.१३९.३८}स चिन्तयामास तदा स्तेयं कार्यमितो मया
न हीदानीमुपायोऽन्यो विद्यते प्राणधारणे

^{१२.१३९.३९}आपत्सु विहितं स्तेयं विशिष्टसमहीनतः
परं परं भवेत्पूर्वमस्तेयमिति निश्चयः

^{१२.१३९.४०}हीनादादेयमादौ स्यात्समानात्तदनन्तरम्
असंभवादाददीत विशिष्टादपि धार्मिकात्

^{१२.१३९.४१}सोऽहमन्तावसानानां हरमाणः परिग्रहात्
न स्तेयदोषं पश्यामि हरिष्याम्येतदामिषम्

^{१२.१३९.४२}एतां बुद्धिं समास्थाय विश्वामित्रो महामुनिः
तस्मिन्देशे प्रसुष्वाप पतितो यत्र भारत

^{१२.१३९.४३}स विगाढां निशां दृष्ट्वा सुप्ते चण्डालपक्कणे
शनैरुत्थाय भगवान्प्रविवेश कुटीमठम्

^{१२.१३९.४४}स सुप्त एव चण्डालः श्लेष्मापिहितलोचनः
परिभिन्नस्वरो रूक्ष उवाचाप्रियदर्शनः

^{१२.१३९.४५}कः कुतन्तीं घट्टयति सुप्ते चण्डालपक्कणे
जागर्मि नावसुप्तोऽस्मि हतोऽसीति च दारुणः

^{१२.१३९.४६}विश्वामित्रोऽहमित्येव सहसा तमुवाच सः
सहसाभ्यागतभयः सोद्वेगस्तेन कर्मणा

^{१२.१३९.४७}चण्डालस्तद्वचः श्रुत्वा महर्षेर्भावितात्मनः
शयनादुपसंभ्रान्त इयेषोत्पतितुं ततः

^{१२.१३९.४८}स विसृज्याश्रु नेत्राभ्यां बहुमानात्कृताञ्जलिः
उवाच कौशिकं रात्रौ ब्रह्मन्किं ते चिकीर्षितम्

^{१२.१३९.४९}विश्वामित्रस्तु मातङ्गमुवाच परिसान्त्वयन्
क्षुधितोऽहं गतप्राणो हरिष्यामि श्वजाघनीम्

^{१२.१३९.५०}अवसीदन्ति मे प्राणाः स्मृतिर्मे नश्यति क्षुधा
स्वधर्मं बुध्यमानोऽपि हरिष्यामि श्वजाघनीम्

^{१२.१३९.५१}अटन्भैक्षं न विन्दामि यदा युष्माकमालये
तदा बुद्धिः कृता पापे हरिष्यामि श्वजाघनीम्

^{१२.१३९.५२}तृषितः कलुषं पाता नास्ति ह्रीरशनार्थिनः
क्षुद्धर्मं दूषयत्यत्र हरिष्यामि श्वजाघनीम्

^{१२.१३९.५३}अग्निर्मुखं पुरोधाश्च देवानां शुचिपाद्विभुः
यथा स सर्वभुग्ब्रह्मा तथा मां विद्धि धर्मतः

^{१२.१३९.५४}तमुवाच स चण्डालो महर्षे शृणु मे वचः
श्रुत्वा तथा समातिष्ठ यथा धर्मान्न हीयसे

^{१२.१३९.५५}मृगाणामधमं श्वानं प्रवदन्ति मनीषिणः
तस्याप्यधम उद्देशः शरीरस्योरुजाघनी

^{१२.१३९.५६}नेदं सम्यग्व्यवसितं महर्षे कर्म वैकृतम्
चण्डालस्वस्य हरणमभक्ष्यस्य विशेषतः

^{१२.१३९.५७}साध्वन्यमनुपश्य त्वमुपायं प्राणधारणे
न मांसलोभात्तपसो नाशस्ते स्यान्महामुने

^{१२.१३९.५८}जानतोऽविहितो मार्गो न कार्यो धर्मसंकरः
मा स्म धर्मं परित्याक्षीस्त्वं हि धर्मविदुत्तमः

^{१२.१३९.५९}विश्वामित्रस्ततो राजन्नित्युक्तो भरतर्षभ
क्षुधार्तः प्रत्युवाचेदं पुनरेव महामुनिः

^{१२.१३९.६०}निराहारस्य सुमहान्मम कालोऽभिधावतः
न विद्यतेऽभ्युपायश्च कश्चिन्मे प्राणधारणे

^{१२.१३९.६१}येन तेन विशेषेण कर्मणा येन केनचित्
अभ्युज्जीवेत्सीदमानः समर्थो धर्ममाचरेत्

^{१२.१३९.६२}ऐन्द्रो धर्मः क्षत्रियाणां ब्राह्मणानामथाग्निकः
ब्रह्मवह्निर्मम बलं भक्ष्यामि समयं क्षुधा

^{१२.१३९.६३}यथा यथा वै जीवेद्धि तत्कर्तव्यमपीडया
जीवितं मरणाच्छ्रेयो जीवन्धर्ममवाप्नुयात्

^{१२.१३९.६४}सोऽहं जीवितमाकाङ्क्षन्नभक्षस्यापि भक्षणम्
व्यवस्ये बुद्धिपूर्वं वै तद्भवाननुमन्यताम्

^{१२.१३९.६५}जीवन्धर्मं चरिष्यामि प्रणोत्स्याम्यशुभानि च
तपोभिर्विद्यया चैव ज्योतींषीव महत्तमः

^{१२.१३९.६६}श्वपच उवाच

^{१२.१३९.६७}नैतत्खादन्प्राप्स्यसे प्राणमन्यं; नायुर्दीर्घं नामृतस्येव तृप्तिम्
भिक्षामन्यां भिक्ष मा ते मनोऽस्तु; श्वभक्षणे श्वा ह्यभक्षो द्विजानाम्

^{१२.१३९.६८}विश्वामित्र उवाच

^{१२.१३९.६९}न दुर्भिक्षे सुलभं मांसमन्य;च्छ्वपाक नान्नं न च मेऽस्ति वित्तम्
क्षुधार्तश्चाहमगतिर्निराशः; श्वमांसे चास्मिन्षड्रसान्साधु मन्ये

^{१२.१३९.७०}श्वपच उवाच

^{१२.१३९.७१}पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या ब्रह्मक्षत्रस्य वै द्विज
यदि शास्त्रं प्रमाणं ते माभक्ष्ये मानसं कृथाः

^{१२.१३९.७२}विश्वामित्र उवाच

^{१२.१३९.७३}अगस्त्येनासुरो जग्धो वातापिः क्षुधितेन वै
अहमापद्गतः क्षुब्धो भक्षयिष्ये श्वजाघनीम्

^{१२.१३९.७४}श्वपच उवाच

^{१२.१३९.७५}भिक्षामन्यामाहरेति न चैतत्कर्तुमर्हसि
न नूनं कार्यमेतद्वै हर कामं श्वजाघनीम्

^{१२.१३९.७६}विश्वामित्र उवाच

^{१२.१३९.७७}शिष्टा वै कारणं धर्मे तद्वृत्तमनुवर्तये
परां मेध्याशनादेतां भक्ष्यां मन्ये श्वजाघनीम्

^{१२.१३९.७८}श्वपच उवाच

^{१२.१३९.७९}असता यत्समाचीर्णं न स धर्मः सनातनः
नावृत्तमनुकार्यं वै मा छलेनानृतं कृथाः

^{१२.१३९.८०}विश्वामित्र उवाच

^{१२.१३९.८१}न पातकं नावमतमृषिः सन्कर्तुमर्हसि
समौ च श्वमृगौ मन्ये तस्माद्भक्ष्या श्वजाघनी

^{१२.१३९.८२}श्वपच उवाच

^{१२.१३९.८३}यद्ब्राह्मणार्थे कृतमर्थितेन; तेनर्षिणा तच्च भक्ष्याधिकारम्
स वै धर्मो यत्र न पापमस्ति; सर्वैरुपायैर्हि स रक्षितव्यः

^{१२.१३९.८४}विश्वामित्र उवाच

^{१२.१३९.८५}मित्रं च मे ब्राह्मणश्चायमात्मा; प्रियश्च मे पूज्यतमश्च लोके
तं भर्तुकामोऽहमिमां हरिष्ये; नृशंसानामीदृशानां न बिभ्ये

^{१२.१३९.८६}श्वपच उवाच

^{१२.१३९.८७}कामं नरा जीवितं संत्यजन्ति; न चाभक्ष्यैः प्रतिकुर्वन्ति तत्र
सर्वान्कामान्प्राप्नुवन्तीह विद्व;न्प्रियस्व कामं सहितः क्षुधा वै

^{१२.१३९.८८}विश्वामित्र उवाच

^{१२.१३९.८९}स्थाने तावत्संशयः प्रेत्यभावे; निःसंशयं कर्मणां वा विनाशः
अहं पुनर्वर्त इत्याशयात्मा; मूलं रक्षन्भक्षयिष्याम्यभक्ष्यम्

^{१२.१३९.९०}बुद्ध्यात्मके व्यस्तमस्तीति तुष्टो; मोहादेकत्वं यथा चर्म चक्षुः
यद्यप्येनः संशयादाचरामि; नाहं भविष्यामि यथा त्वमेव

^{१२.१३९.९१}श्वपच उवाच

^{१२.१३९.९२}पतनीयमिदं दुःखमिति मे वर्तते मतिः
दुष्कृती ब्राह्मणं सन्तं यस्त्वामहमुपालभे

^{१२.१३९.९३}विश्वामित्र उवाच

^{१२.१३९.९४}पिबन्त्येवोदकं गावो मण्डूकेषु रुवत्स्वपि
न तेऽधिकारो धर्मेऽस्ति मा भूरात्मप्रशंसकः

^{१२.१३९.९५}श्वपच उवाच

^{१२.१३९.९६}सुहृद्भूत्वानुशास्मि त्वा कृपा हि त्वयि मे द्विज
तदेवं श्रेय आधत्स्व मा लोभाच्छ्वानमादिथाः

^{१२.१३९.९७}विश्वामित्र उवाच

^{१२.१३९.९८}सुहृन्मे त्वं सुखेप्सुश्चेदापदो मां समुद्धर
जानेऽहं धर्मतोऽऽत्मानं श्वानीमुत्सृज जाघनीम्

^{१२.१३९.९९}श्वपच उवाच

^{१२.१३९.१००}नैवोत्सहे भवते दातुमेतां; नोपेक्षितुं ह्रियमाणं स्वमन्नम्
उभौ स्यावः स्वमलेनावलिप्तौ; दाताहं च त्वं च विप्र प्रतीच्छन्

^{१२.१३९.१०१}विश्वामित्र उवाच

^{१२.१३९.१०२}अद्याहमेतद्वृजिनं कर्म कृत्वा; जीवंश्चरिष्यामि महापवित्रम्
प्रपूतात्मा धर्ममेवाभिपत्स्ये; यदेतयोर्गुरु तद्वै ब्रवीहि

^{१२.१३९.१०३}श्वपच उवाच

^{१२.१३९.१०४}आत्मैव साक्षी किल लोककृत्ये; त्वमेव जानासि यदत्र दुष्टम्
यो ह्याद्रियेद्भक्ष्यमिति श्वमांसं; मन्ये न तस्यास्ति विवर्जनीयम्

^{१२.१३९.१०५}विश्वामित्र उवाच

^{१२.१३९.१०६}उपादाने खादने वास्य दोषः; कार्यो न्यायैर्नित्यमत्रापवादः
यस्मिन्न हिंसा नानृते वाक्यलेशो; भक्ष्यक्रिया तत्र न तद्गरीयः

^{१२.१३९.१०७}श्वपच उवाच

^{१२.१३९.१०८}यद्येष हेतुस्तव खादनस्य; न ते वेदः कारणं नान्यधर्मः
तस्मादभक्ष्ये भक्षणाद्वा द्विजेन्द्र; दोषं न पश्यामि यथेदमात्थ

^{१२.१३९.१०९}विश्वामित्र उवाच

^{१२.१३९.११०}न पातकं भक्षणमस्य दृष्टं; सुरां पीत्वा पततीतीह शब्दः
अन्योन्यकर्माणि तथा तथैव; न लेशमात्रेण कृत्यं हिनस्ति

^{१२.१३९.१११}श्वपच उवाच

^{१२.१३९.११२}अस्थानतो हीनतः कुत्सिताद्वा; तं विद्वांसं बाधते साधुवृत्तम्
स्थानं पुनर्यो लभते निषङ्गा;त्तेनापि दण्डः सहितव्य एव

^{१२.१३९.११३}भीष्म उवाच

^{१२.१३९.११४}एवमुक्त्वा निववृते मातङ्गः कौशिकं तदा
विश्वामित्रो जहारैव कृतबुद्धिः श्वजाघनीम्

^{१२.१३९.११५}ततो जग्राह पञ्चाङ्गीं जीवितार्थी महामुनिः
सदारस्तामुपाकृत्य वने यातो महामुनिः

^{१२.१३९.११६}एतस्मिन्नेव काले तु प्रववर्षाथ वासवः
संजीवयन्प्रजाः सर्वा जनयामास चौषधीः

^{१२.१३९.११७}विश्वामित्रोऽपि भगवांस्तपसा दग्धकिल्बिषः
कालेन महता सिद्धिमवाप परमाद्भुताम्

^{१२.१३९.११८}एवं विद्वानदीनात्मा व्यसनस्थो जिजीविषुः
सर्वोपायैरुपायज्ञो दीनमात्मानमुद्धरेत्

^{१२.१३९.११९}एतां बुद्धिं समास्थाय जीवितव्यं सदा भवेत्
जीवन्पुण्यमवाप्नोति नरो भद्राणि पश्यति

^{१२.१३९.१२०}तस्मात्कौन्तेय विदुषा धर्माधर्मविनिश्चये
बुद्धिमास्थाय लोकेऽस्मिन्वर्तितव्यं यतात्मना