^{१२.१९९.१}मनुरुवाच

^{१२.१९९.२}यदा ते पञ्चभिः पञ्च विमुक्ता मनसा सह
अथ तद्द्रक्ष्यसे ब्रह्म मणौ सूत्रमिवार्पितम्

^{१२.१९९.३}तदेव च यथा सूत्रं सुवर्णे वर्तते पुनः
मुक्तास्वथ प्रवालेषु मृन्मये राजते तथा

^{१२.१९९.४}तद्वद्गोषु मनुष्येषु तद्वद्धस्तिमृगादिषु
तद्वत्कीटपतंगेषु प्रसक्तात्मा स्वकर्मभिः

^{१२.१९९.५}येन येन शरीरेण यद्यत्कर्म करोत्ययम्
तेन तेन शरीरेण तत्तत्फलमुपाश्नुते

^{१२.१९९.६}यथा ह्येकरसा भूमिरोषध्यात्मानुसारिणी
तथा कर्मानुगा बुद्धिरन्तरात्मानुदर्शिनी

^{१२.१९९.७}ज्ञानपूर्वोद्भवा लिप्सा लिप्सापूर्वाभिसंधिता
अभिसंधिपूर्वकं कर्म कर्ममूलं ततः फलम्

^{१२.१९९.८}फलं कर्मात्मकं विद्यात्कर्म ज्ञेयात्मकं तथा
ज्ञेयं ज्ञानात्मकं विद्याज्ज्ञानं सदसदात्मकम्

^{१२.१९९.९}ज्ञानानां च फलानां च ज्ञेयानां कर्मणां तथा
क्षयान्ते तत्फलं दिव्यं ज्ञानं ज्ञेयप्रतिष्ठितम्

^{१२.१९९.१०}महद्धि परमं भूतं युक्ताः पश्यन्ति योगिनः
अबुधास्तं न पश्यन्ति ह्यात्मस्था गुणबुद्धयः

^{१२.१९९.११}पृथिवीरूपतो रूपमपामिह महत्तरम्
अद्भ्यो महत्तरं तेजस्तेजसः पवनो महान्

^{१२.१९९.१२}पवनाच्च महद्व्योम तस्मात्परतरं मनः
मनसो महती बुद्धिर्बुद्धेः कालो महान्स्मृतः

^{१२.१९९.१३}कालात्स भगवान्विष्णुर्यस्य सर्वमिदं जगत्
नादिर्न मध्यं नैवान्तस्तस्य देवस्य विद्यते

^{१२.१९९.१४}अनादित्वादमध्यत्वादनन्तत्वाच्च सोऽव्ययः
अत्येति सर्वदुःखानि दुःखं ह्यन्तवदुच्यते

^{१२.१९९.१५}तद्ब्रह्म परमं प्रोक्तं तद्धाम परमं स्मृतम्
तद्गत्वा कालविषयाद्विमुक्ता मोक्षमाश्रिताः

^{१२.१९९.१६}गुणैस्त्वेतैः प्रकाशन्ते निर्गुणत्वात्ततः परम्
निवृत्तिलक्षणो धर्मस्तथानन्त्याय कल्पते

^{१२.१९९.१७}ऋचो यजूंषि सामानि शरीराणि व्यपाश्रिताः
जिह्वाग्रेषु प्रवर्तन्ते यत्नसाध्या विनाशिनः

^{१२.१९९.१८}न चैवमिष्यते ब्रह्म शरीराश्रयसंभवम्
न यत्नसाध्यं तद्ब्रह्म नादिमध्यं न चान्तवत्

^{१२.१९९.१९}ऋचामादिस्तथा साम्नां यजुषामादिरुच्यते
अन्तश्चादिमतां दृष्टो न चादिर्ब्रह्मणः स्मृतः

^{१२.१९९.२०}अनादित्वादनन्तत्वात्तदनन्तमथाव्ययम्
अव्ययत्वाच्च निर्द्वंद्वं द्वंद्वाभावात्ततः परम्

^{१२.१९९.२१}अदृष्टतोऽनुपायाच्चाप्यभिसंधेश्च कर्मणः
न तेन मर्त्याः पश्यन्ति येन गच्छन्ति तत्परम्

^{१२.१९९.२२}विषयेषु च संसर्गाच्छाश्वतस्य च दर्शनात्
मनसा चान्यदाकाङ्क्षन्परं न प्रतिपद्यते

^{१२.१९९.२३}गुणान्यदिह पश्यन्ति तदिच्छन्त्यपरे जनाः
परं नैवाभिकाङ्क्षन्ति निर्गुणत्वाद्गुणार्थिनः

^{१२.१९९.२४}गुणैर्यस्त्ववरैर्युक्तः कथं विद्याद्गुणानिमान्
अनुमानाद्धि गन्तव्यं गुणैरवयवैः सह

^{१२.१९९.२५}सूक्ष्मेण मनसा विद्मो वाचा वक्तुं न शक्नुमः
मनो हि मनसा ग्राह्यं दर्शनेन च दर्शनम्

^{१२.१९९.२६}ज्ञानेन निर्मलीकृत्य बुद्धिं बुद्ध्या तथा मनः
मनसा चेन्द्रियग्राममनन्तं प्रतिपद्यते

^{१२.१९९.२७}बुद्धिप्रहीणो मनसासमृद्ध;स्तथा निराशीर्गुणतामुपैति
परं त्यजन्तीह विलोभ्यमाना; हुताशनं वायुरिवेन्धनस्थम्

^{१२.१९९.२८}गुणादाने विप्रयोगे च तेषां; मनः सदा बुद्धिपरावराभ्याम्
अनेनैव विधिना संप्रवृत्तो; गुणादाने ब्रह्मशरीरमेति

^{१२.१९९.२९}अव्यक्तात्मा पुरुषोऽव्यक्तकर्मा; सोऽव्यक्तत्वं गच्छति ह्यन्तकाले
तैरेवायं चेन्द्रियैर्वर्धमानै;र्ग्लायद्भिर्वा वर्तते कर्मरूपः

^{१२.१९९.३०}सर्वैरयं चेन्द्रियैः संप्रयुक्तो; देहः प्राप्तः पञ्चभूताश्रयः स्यात्
नासामर्थ्याद्गच्छति कर्मणेह; हीनस्तेन परमेणाव्ययेन

^{१२.१९९.३१}पृथ्व्या नरः पश्यति नान्तमस्या; ह्यन्तश्चास्या भविता चेति विद्धि
परं नयन्तीह विलोभ्यमानं; यथा प्लवं वायुरिवार्णवस्थम्

^{१२.१९९.३२}दिवाकरो गुणमुपलभ्य निर्गुणो; यथा भवेद्व्यपगतरश्मिमण्डलः
तथा ह्यसौ मुनिरिह निर्विशेषवा;न्स निर्गुणं प्रविशति ब्रह्म चाव्ययम्

^{१२.१९९.३३}अनागतिं सुकृतिमतां परां गतिं; स्वयंभुवं प्रभवनिधानमव्ययम्
सनातनं यदमृतमव्ययं पदं; विचार्य तं शमममृतत्वमश्नुते