^{१२.२१७.१}भीष्म उवाच

^{१२.२१७.२}पुनरेव तु तं शक्रः प्रहसन्निदमब्रवीत्
निःश्वसन्तं यथा नागं प्रव्याहाराय भारत

^{१२.२१७.३}यत्तद्यानसहस्रेण ज्ञातिभिः परिवारितः
लोकान्प्रतापयन्सर्वान्यास्यस्मानवितर्कयन्

^{१२.२१७.४}दृष्ट्वा सुकृपणां चेमामवस्थामात्मनो बले
ज्ञातिमित्रपरित्यक्तः शोचस्याहो न शोचसि

^{१२.२१७.५}प्रीतिं प्राप्यातुलां पूर्वं लोकांश्चात्मवशे स्थितान्
विनिपातमिमं चाद्य शोचस्याहो न शोचसि

^{१२.२१७.६}बलिरुवाच

^{१२.२१७.७}अनित्यमुपलक्ष्येदं कालपर्यायमात्मनः
तस्माच्छक्र न शोचामि सर्वं ह्येवेदमन्तवत्

^{१२.२१७.८}अन्तवन्त इमे देहा भूतानाममराधिप
तेन शक्र न शोचामि नापराधादिदं मम

^{१२.२१७.९}जीवितं च शरीरं च प्रेत्य वै सह जायते
उभे सह विवर्धेते उभे सह विनश्यतः

^{१२.२१७.१०}तदीदृशमिदं भावमवशः प्राप्य केवलम्
यद्येवमभिजानामि का व्यथा मे विजानतः

^{१२.२१७.११}भूतानां निधनं निष्ठा स्रोतसामिव सागरः
नैतत्सम्यग्विजानन्तो नरा मुह्यन्ति वज्रभृत्

^{१२.२१७.१२}ये त्वेवं नाभिजानन्ति रजोमोहपरायणाः
ते कृच्छ्रं प्राप्य सीदन्ति बुद्धिर्येषां प्रणश्यति

^{१२.२१७.१३}बुद्धिलाभे हि पुरुषः सर्वं नुदति किल्बिषम्
विपाप्मा लभते सत्त्वं सत्त्वस्थः संप्रसीदति

^{१२.२१७.१४}ततस्तु ये निवर्तन्ते जायन्ते वा पुनः पुनः
कृपणाः परितप्यन्ते तेऽनर्थैः परिचोदिताः

^{१२.२१७.१५}अर्थसिद्धिमनर्थं च जीवितं मरणं तथा
सुखदुःखफलं चैव न द्वेष्मि न च कामये

^{१२.२१७.१६}हतं हन्ति हतो ह्येव यो नरो हन्ति कंचन
उभौ तौ न विजानीतो यश्च हन्ति हतश्च यः

^{१२.२१७.१७}हत्वा जित्वा च मघवन्यः कश्चित्पुरुषायते
अकर्ता ह्येव भवति कर्ता त्वेव करोति तत्

^{१२.२१७.१८}को हि लोकस्य कुरुते विनाशप्रभवावुभौ
कृतं हि तत्कृतेनैव कर्ता तस्यापि चापरः

^{१२.२१७.१९}पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्
एतद्योनीनि भूतानि तत्र का परिदेवना

^{१२.२१७.२०}महाविद्योऽल्पविद्यश्च बलवान्दुर्बलश्च यः
दर्शनीयो विरूपश्च सुभगो दुर्भगश्च यः

^{१२.२१७.२१}सर्वं कालः समादत्ते गम्भीरः स्वेन तेजसा
तस्मिन्कालवशं प्राप्ते का व्यथा मे विजानतः

^{१२.२१७.२२}दग्धमेवानुदहति हतमेवानुहन्ति च
नश्यते नष्टमेवाग्रे लब्धव्यं लभते नरः

^{१२.२१७.२३}नास्य द्वीपः कुतः पारं नावारः संप्रदृश्यते
नान्तमस्य प्रपश्यामि विधेर्दिव्यस्य चिन्तयन्

^{१२.२१७.२४}यदि मे पश्यतः कालो भूतानि न विनाशयेत्
स्यान्मे हर्षश्च दर्पश्च क्रोधश्चैव शचीपते

^{१२.२१७.२५}तुषभक्षं तु मां ज्ञात्वा प्रविविक्तजने गृहे
बिभ्रतं गार्दभं रूपमादिश्य परिगर्हसे

^{१२.२१७.२६}इच्छन्नहं विकुर्यां हि रूपाणि बहुधात्मनः
विभीषणानि यानीक्ष्य पलायेथास्त्वमेव मे

^{१२.२१७.२७}कालः सर्वं समादत्ते कालः सर्वं प्रयच्छति
कालेन विधृतं सर्वं मा कृथाः शक्र पौरुषम्

^{१२.२१७.२८}पुरा सर्वं प्रव्यथते मयि क्रुद्धे पुरंदर
अवैमि त्वस्य लोकस्य धर्मं शक्र सनातनम्

^{१२.२१७.२९}त्वमप्येवमपेक्षस्व मात्मना विस्मयं गमः
प्रभवश्च प्रभावश्च नात्मसंस्थः कदाचन

^{१२.२१७.३०}कौमारमेव ते चित्तं तथैवाद्य यथा पुरा
समवेक्षस्व मघवन्बुद्धिं विन्दस्व नैष्ठिकीम्

^{१२.२१७.३१}देवा मनुष्याः पितरो गन्धर्वोरगराक्षसाः
आसन्सर्वे मम वशे तत्सर्वं वेत्थ वासव

^{१२.२१७.३२}नमस्तस्यै दिशेऽप्यस्तु यस्यां वैरोचनो बलिः
इति मामभ्यपद्यन्त बुद्धिमात्सर्यमोहिताः

^{१२.२१७.३३}नाहं तदनुशोचामि नात्मभ्रंशं शचीपते
एवं मे निश्चिता बुद्धिः शास्तुस्तिष्ठाम्यहं वशे

^{१२.२१७.३४}दृश्यते हि कुले जातो दर्शनीयः प्रतापवान्
दुःखं जीवन्सहामात्यो भवितव्यं हि तत्तथा

^{१२.२१७.३५}दौष्कुलेयस्तथा मूढो दुर्जातः शक्र दृश्यते
सुखं जीवन्सहामात्यो भवितव्यं हि तत्तथा

^{१२.२१७.३६}कल्याणी रूपसंपन्ना दुर्भगा शक्र दृश्यते
अलक्षणा विरूपा च सुभगा शक्र दृश्यते

^{१२.२१७.३७}नैतदस्मत्कृतं शक्र नैतच्छक्र त्वया कृतम्
यत्त्वमेवंगतो वज्रिन्यद्वाप्येवंगता वयम्

^{१२.२१७.३८}न कर्म तव नान्येषां कुतो मम शतक्रतो
ऋद्धिर्वाप्यथ वा नर्द्धिः पर्यायकृतमेव तत्

^{१२.२१७.३९}पश्यामि त्वा विराजन्तं देवराजमवस्थितम्
श्रीमन्तं द्युतिमन्तं च गर्जन्तं च ममोपरि

^{१२.२१७.४०}एतच्चैवं न चेत्कालो मामाक्रम्य स्थितो भवेत्
पातयेयमहं त्वाद्य सवज्रमपि मुष्टिना

^{१२.२१७.४१}न तु विक्रमकालोऽयं क्षमाकालोऽयमागतः
कालः स्थापयते सर्वं कालः पचति वै तथा

^{१२.२१७.४२}मां चेदभ्यागतः कालो दानवेश्वरमूर्जितम्
गर्जन्तं प्रतपन्तं च कमन्यं नागमिष्यति

^{१२.२१७.४३}द्वादशानां हि भवतामादित्यानां महात्मनाम्
तेजांस्येकेन सर्वेषां देवराज हृतानि मे

^{१२.२१७.४४}अहमेवोद्वहाम्यापो विसृजामि च वासव
तपामि चैव त्रैलोक्यं विद्योताम्यहमेव च

^{१२.२१७.४५}संरक्षामि विलुम्पामि ददाम्यहमथाददे
संयच्छामि नियच्छामि लोकेषु प्रभुरीश्वरः

^{१२.२१७.४६}तदद्य विनिवृत्तं मे प्रभुत्वममराधिप
कालसैन्यावगाढस्य सर्वं न प्रतिभाति मे

^{१२.२१७.४७}नाहं कर्ता न चैव त्वं नान्यः कर्ता शचीपते
पर्यायेण हि भुज्यन्ते लोकाः शक्र यदृच्छया

^{१२.२१७.४८}मासार्धमासवेश्मानमहोरात्राभिसंवृतम्
ऋतुद्वारं वर्षमुखमाहुर्वेदविदो जनाः

^{१२.२१७.४९}आहुः सर्वमिदं चिन्त्यं जनाः केचिन्मनीषया
अस्याः पञ्चैव चिन्तायाः पर्येष्यामि च पञ्चधा

^{१२.२१७.५०}गम्भीरं गहनं ब्रह्म महत्तोयार्णवं यथा
अनादिनिधनं चाहुरक्षरं परमेव च

^{१२.२१७.५१}सत्त्वेषु लिङ्गमावेश्य नलिङ्गमपि तत्स्वयम्
मन्यन्ते ध्रुवमेवैनं ये नरास्तत्त्वदर्शिनः

^{१२.२१७.५२}भूतानां तु विपर्यासं मन्यते गतवानिति
न ह्येतावद्भवेद्गम्यं न यस्मात्प्रकृतेः परः

^{१२.२१७.५३}गतिं हि सर्वभूतानामगत्वा क्व गमिष्यसि
यो धावता न हातव्यस्तिष्ठन्नपि न हीयते
तमिन्द्रियाणि सर्वाणि नानुपश्यन्ति पञ्चधा

^{१२.२१७.५४}आहुश्चैनं केचिदग्निं केचिदाहुः प्रजापतिम्
ऋतुमासार्धमासांश्च दिवसांस्तु क्षणांस्तथा

^{१२.२१७.५५}पूर्वाह्णमपराह्णं च मध्याह्नमपि चापरे
मुहूर्तमपि चैवाहुरेकं सन्तमनेकधा
तं कालमवजानीहि यस्य सर्वमिदं वशे

^{१२.२१७.५६}बहूनीन्द्रसहस्राणि समतीतानि वासव
बलवीर्योपपन्नानि यथैव त्वं शचीपते

^{१२.२१७.५७}त्वामप्यतिबलं शक्रं देवराजं बलोत्कटम्
प्राप्ते काले महावीर्यः कालः संशमयिष्यति

^{१२.२१७.५८}य इदं सर्वमादत्ते तस्माच्छक्र स्थिरो भव
मया त्वया च पूर्वैश्च न स शक्योऽतिवर्तितुम्

^{१२.२१७.५९}यामेतां प्राप्य जानीषे राजश्रियमनुत्तमाम्
स्थिता मयीति तन्मिथ्या नैषा ह्येकत्र तिष्ठति

^{१२.२१७.६०}स्थिता हीन्द्रसहस्रेषु त्वद्विशिष्टतमेष्वियम्
मां च लोला परित्यज्य त्वामगाद्विबुधाधिप

^{१२.२१७.६१}मैवं शक्र पुनः कार्षीः शान्तो भवितुमर्हसि
त्वामप्येवंगतं त्यक्त्वा क्षिप्रमन्यं गमिष्यति