^{१२.२२०.१}युधिष्ठिर उवाच

^{१२.२२०.२}मग्नस्य व्यसने कृच्छ्रे किं श्रेयः पुरुषस्य हि
बन्धुनाशे महीपाल राज्यनाशेऽपि वा पुनः

^{१२.२२०.३}त्वं हि नः परमो वक्ता लोकेऽस्मिन्भरतर्षभ
एतद्भवन्तं पृच्छामि तन्मे वक्तुमिहार्हसि

^{१२.२२०.४}भीष्म उवाच

^{१२.२२०.५}पुत्रदारैः सुखैश्चैव वियुक्तस्य धनेन च
मग्नस्य व्यसने कृच्छ्रे धृतिः श्रेयस्करी नृप

^{१२.२२०.६}धैर्येण युक्तस्य सतः शरीरं न विशीर्यते
आरोग्याच्च शरीरस्य स पुनर्विन्दते श्रियम्

^{१२.२२०.७}यस्य राज्ञो नरास्तात सात्त्विकीं वृत्तिमास्थिताः
तस्य स्थैर्यं च धैर्यं च व्यवसायश्च कर्मसु

^{१२.२२०.८}अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
बलिवासवसंवादं पुनरेव युधिष्ठिर

^{१२.२२०.९}वृत्ते देवासुरे युद्धे दैत्यदानवसंक्षये
विष्णुक्रान्तेषु लोकेषु देवराजे शतक्रतौ

^{१२.२२०.१०}इज्यमानेषु देवेषु चातुर्वर्ण्ये व्यवस्थिते
समृध्यमाने त्रैलोक्ये प्रीतियुक्ते स्वयंभुवि

^{१२.२२०.११}रुद्रैर्वसुभिरादित्यैरश्विभ्यामपि चर्षिभिः
गन्धर्वैर्भुजगेन्द्रैश्च सिद्धैश्चान्यैर्वृतः प्रभुः

^{१२.२२०.१२}चतुर्दन्तं सुदान्तं च वारणेन्द्रं श्रिया वृतम्
आरुह्यैरावतं शक्रस्त्रैलोक्यमनुसंययौ

^{१२.२२०.१३}स कदाचित्समुद्रान्ते कस्मिंश्चिद्गिरिगह्वरे
बलिं वैरोचनिं वज्री ददर्शोपससर्प च

^{१२.२२०.१४}तमैरावतमूर्धस्थं प्रेक्ष्य देवगणैर्वृतम्
सुरेन्द्रमिन्द्रं दैत्येन्द्रो न शुशोच न विव्यथे

^{१२.२२०.१५}दृष्ट्वा तमविकारस्थं तिष्ठन्तं निर्भयं बलिम्
अधिरूढो द्विपश्रेष्ठमित्युवाच शतक्रतुः

^{१२.२२०.१६}दैत्य न व्यथसे शौर्यादथ वा वृद्धसेवया
तपसा भावितत्वाद्वा सर्वथैतत्सुदुष्करम्

^{१२.२२०.१७}शत्रुभिर्वशमानीतो हीनः स्थानादनुत्तमात्
वैरोचने किमाश्रित्य शोचितव्ये न शोचसि

^{१२.२२०.१८}श्रैष्ठ्यं प्राप्य स्वजातीनां भुक्त्वा भोगाननुत्तमान्
हृतस्वबलराज्यस्त्वं ब्रूहि कस्मान्न शोचसि

^{१२.२२०.१९}ईश्वरो हि पुरा भूत्वा पितृपैतामहे पदे
तत्त्वमद्य हृतं दृष्ट्वा सपत्नैः किं न शोचसि

^{१२.२२०.२०}बद्धश्च वारुणैः पाशैर्वज्रेण च समाहतः
हृतदारो हृतधनो ब्रूहि कस्मान्न शोचसि

^{१२.२२०.२१}भ्रष्टश्रीर्विभवभ्रष्टो यन्न शोचसि दुष्करम्
त्रैलोक्यराज्यनाशे हि कोऽन्यो जीवितुमुत्सहेत्

^{१२.२२०.२२}एतच्चान्यच्च परुषं ब्रुवन्तं परिभूय तम्
श्रुत्वा सुखमसंभ्रान्तो बलिर्वैरोचनोऽब्रवीत्

^{१२.२२०.२३}निगृहीते मयि भृशं शक्र किं कत्थितेन ते
वज्रमुद्यम्य तिष्ठन्तं पश्यामि त्वां पुरंदर

^{१२.२२०.२४}अशक्तः पूर्वमासीस्त्वं कथंचिच्छक्ततां गतः
कस्त्वदन्य इमा वाचः सुक्रूरा वक्तुमर्हति

^{१२.२२०.२५}यस्तु शत्रोर्वशस्थस्य शक्तोऽपि कुरुते दयाम्
हस्तप्राप्तस्य वीरस्य तं चैव पुरुषं विदुः

^{१२.२२०.२६}अनिश्चयो हि युद्धेषु द्वयोर्विवदमानयोः
एकः प्राप्नोति विजयमेकश्चैव पराभवम्

^{१२.२२०.२७}मा च ते भूत्स्वभावोऽयं मया दैवतपुंगव
ईश्वरः सर्वभूतानां विक्रमेण जितो बलात्

^{१२.२२०.२८}नैतदस्मत्कृतं शक्र नैतच्छक्र त्वया कृतम्
यत्त्वमेवंगतो वज्रिन्यद्वाप्येवंगता वयम्

^{१२.२२०.२९}अहमासं यथाद्य त्वं भविता त्वं यथा वयम्
मावमंस्था मया कर्म दुष्कृतं कृतमित्युत

^{१२.२२०.३०}सुखदुःखे हि पुरुषः पर्यायेणाधिगच्छति
पर्यायेणासि शक्रत्वं प्राप्तः शक्र न कर्मणा

^{१२.२२०.३१}कालः काले नयति मां त्वां च कालो नयत्ययम्
तेनाहं त्वं यथा नाद्य त्वं चापि न यथा वयम्

^{१२.२२०.३२}न मातृपितृशुश्रूषा न च दैवतपूजनम्
नान्यो गुणसमाचारः पुरुषस्य सुखावहः

^{१२.२२०.३३}न विद्या न तपो दानं न मित्राणि न बान्धवाः
शक्नुवन्ति परित्रातुं नरं कालेन पीडितम्

^{१२.२२०.३४}नागामिनमनर्थं हि प्रतिघातशतैरपि
शक्नुवन्ति प्रतिव्योढुमृते बुद्धिबलान्नराः

^{१२.२२०.३५}पर्यायैर्हन्यमानानां परित्राता न विद्यते
इदं तु दुःखं यच्छक्र कर्ताहमिति मन्यते

^{१२.२२०.३६}यदि कर्ता भवेत्कर्ता न क्रियेत कदाचन
यस्मात्तु क्रियते कर्ता तस्मात्कर्ताप्यनीश्वरः

^{१२.२२०.३७}कालेन त्वाहमजयं कालेनाहं जितस्त्वया
गन्ता गतिमतां कालः कालः कलयति प्रजाः

^{१२.२२०.३८}इन्द्र प्राकृतया बुद्ध्या प्रलपन्नावबुध्यसे
केचित्त्वां बहु मन्यन्ते श्रैष्ठ्यं प्राप्तं स्वकर्मणा

^{१२.२२०.३९}कथमस्मद्विधो नाम जानँल्लोकप्रवृत्तयः
कालेनाभ्याहतः शोचेन्मुह्येद्वाप्यर्थसंभ्रमे

^{१२.२२०.४०}नित्यं कालपरीतस्य मम वा मद्विधस्य वा
बुद्धिर्व्यसनमासाद्य भिन्ना नौरिव सीदति

^{१२.२२०.४१}अहं च त्वं च ये चान्ये भविष्यन्ति सुराधिपाः
ते सर्वे शक्र यास्यन्ति मार्गमिन्द्रशतैर्गतम्

^{१२.२२०.४२}त्वामप्येवं सुदुर्धर्षं ज्वलन्तं परया श्रिया
काले परिणते कालः कालयिष्यति मामिव

^{१२.२२०.४३}बहूनीन्द्रसहस्राणि दैतेयानां युगे युगे
अभ्यतीतानि कालेन कालो हि दुरतिक्रमः

^{१२.२२०.४४}इदं तु लब्ध्वा त्वं स्थानमात्मानं बहु मन्यसे
सर्वभूतभवं देवं ब्रह्माणमिव शाश्वतम्

^{१२.२२०.४५}न चेदमचलं स्थानमनन्तं वापि कस्यचित्
त्वं तु बालिशया बुद्ध्या ममेदमिति मन्यसे

^{१२.२२०.४६}अविश्वास्ये विश्वसिषि मन्यसे चाध्रुवं ध्रुवम्
ममेयमिति मोहात्त्वं राजश्रियमभीप्ससि

^{१२.२२०.४७}नेयं तव न चास्माकं न चान्येषां स्थिरा मता
अतिक्रम्य बहूनन्यांस्त्वयि तावदियं स्थिता

^{१२.२२०.४८}कंचित्कालमियं स्थित्वा त्वयि वासव चञ्चला
गौर्निपानमिवोत्सृज्य पुनरन्यं गमिष्यति

^{१२.२२०.४९}राजलोका ह्यतिक्रान्ता यान्न संख्यातुमुत्सहे
त्वत्तो बहुतराश्चान्ये भविष्यन्ति पुरंदर

^{१२.२२०.५०}सवृक्षौषधिरत्नेयं ससरित्पर्वताकरा
तानिदानीं न पश्यामि यैर्भुक्तेयं पुरा मही

^{१२.२२०.५१}पृथुरैलो मयो भौमो नरकः शम्बरस्तथा
अश्वग्रीवः पुलोमा च स्वर्भानुरमितध्वजः

^{१२.२२०.५२}प्रह्रादो नमुचिर्दक्षो विप्रचित्तिर्विरोचनः
ह्रीनिषेधः सुहोत्रश्च भूरिहा पुष्पवान्वृषः

^{१२.२२०.५३}सत्येषुरृषभो राहुः कपिलाश्वो विरूपकः
बाणः कार्तस्वरो वह्निर्विश्वदंष्ट्रोऽथ नैरृतः

^{१२.२२०.५४}रित्थाहुत्थौ वीरताम्रौ वराहाश्वो रुचिः प्रभुः
विश्वजित्प्रतिशौरिश्च वृषाण्डो विष्करो मधुः

^{१२.२२०.५५}हिरण्यकशिपुश्चैव कैटभश्चैव दानवः
दैत्याश्च कालखञ्जाश्च सर्वे ते नैरृतैः सह

^{१२.२२०.५६}एते चान्ये च बहवः पूर्वे पूर्वतराश्च ये
दैत्येन्द्रा दानवेन्द्राश्च यांश्चान्याननुशुश्रुम

^{१२.२२०.५७}बहवः पूर्वदैत्येन्द्राः संत्यज्य पृथिवीं गताः
कालेनाभ्याहताः सर्वे कालो हि बलवत्तरः

^{१२.२२०.५८}सर्वैः क्रतुशतैरिष्टं न त्वमेकः शतक्रतुः
सर्वे धर्मपराश्चासन्सर्वे सततसत्रिणः

^{१२.२२०.५९}अन्तरिक्षचराः सर्वे सर्वेऽभिमुखयोधिनः
सर्वे संहननोपेताः सर्वे परिघबाहवः

^{१२.२२०.६०}सर्वे मायाशतधराः सर्वे ते कामचारिणः
सर्वे समरमासाद्य न श्रूयन्ते पराजिताः

^{१२.२२०.६१}सर्वे सत्यव्रतपराः सर्वे कामविहारिणः
सर्वे वेदव्रतपराः सर्वे चासन्बहुश्रुताः

^{१२.२२०.६२}सर्वे संहतमैश्वर्यमीश्वराः प्रतिपेदिरे
न चैश्वर्यमदस्तेषां भूतपूर्वो महात्मनाम्

^{१२.२२०.६३}सर्वे यथार्थदातारः सर्वे विगतमत्सराः
सर्वे सर्वेषु भूतेषु यथावत्प्रतिपेदिरे

^{१२.२२०.६४}सर्वे दाक्षायणीपुत्राः प्राजापत्या महाबलाः
ज्वलन्तः प्रतपन्तश्च कालेन प्रतिसंहृताः

^{१२.२२०.६५}त्वं चैवेमां यदा भुक्त्वा पृथिवीं त्यक्ष्यसे पुनः
न शक्ष्यसि तदा शक्र नियन्तुं शोकमात्मनः

^{१२.२२०.६६}मुञ्चेच्छां कामभोगेषु मुञ्चेमं श्रीभवं मदम्
एवं स्वराज्यनाशे त्वं शोकं संप्रसहिष्यसि

^{१२.२२०.६७}शोककाले शुचो मा त्वं हर्षकाले च मा हृषः
अतीतानागते हित्वा प्रत्युत्पन्नेन वर्तय

^{१२.२२०.६८}मां चेदभ्यागतः कालः सदायुक्तमतन्द्रितम्
क्षमस्व नचिरादिन्द्र त्वामप्युपगमिष्यति

^{१२.२२०.६९}त्रासयन्निव देवेन्द्र वाग्भिस्तक्षसि मामिह
संयते मयि नूनं त्वमात्मानं बहु मन्यसे

^{१२.२२०.७०}कालः प्रथममायान्मां पश्चात्त्वामनुधावति
तेन गर्जसि देवेन्द्र पूर्वं कालहते मयि

^{१२.२२०.७१}को हि स्थातुमलं लोके क्रुद्धस्य मम संयुगे
कालस्तु बलवान्प्राप्तस्तेन तिष्ठसि वासव

^{१२.२२०.७२}यत्तद्वर्षसहस्रान्तं पूर्णं भवितुमर्हति
यथा मे सर्वगात्राणि नस्वस्थानि हतौजसः

^{१२.२२०.७३}अहमैन्द्रच्च्युतः स्थानात्त्वमिन्द्रः प्रकृतो दिवि
सुचित्रे जीवलोकेऽस्मिन्नुपास्यः कालपर्ययात्

^{१२.२२०.७४}किं हि कृत्वा त्वमिन्द्रोऽद्य किं हि कृत्वा च्युता वयम्
कालः कर्ता विकर्ता च सर्वमन्यदकारणम्

^{१२.२२०.७५}नाशं विनाशमैश्वर्यं सुखदुःखे भवाभवौ
विद्वान्प्राप्यैवमत्यर्थं न प्रहृष्येन्न च व्यथेत्

^{१२.२२०.७६}त्वमेव हीन्द्र वेत्थास्मान्वेदाहं त्वां च वासव
विकत्थसे मां किं बद्धं कालेन निरपत्रप

^{१२.२२०.७७}त्वमेव हि पुरा वेत्थ यत्तदा पौरुषं मम
समरेषु च विक्रान्तं पर्याप्तं तन्निदर्शनम्

^{१२.२२०.७८}आदित्याश्चैव रुद्राश्च साध्याश्च वसुभिः सह
मया विनिर्जिताः सर्वे मरुतश्च शचीपते

^{१२.२२०.७९}त्वमेव शक्र जानासि देवासुरसमागमे
समेता विबुधा भग्नास्तरसा समरे मया

^{१२.२२०.८०}पर्वताश्चासकृत्क्षिप्ताः सवनाः सवनौकसः
सटङ्कशिखरा घोराः समरे मूर्ध्नि ते मया

^{१२.२२०.८१}किं नु शक्यं मया कर्तुं यत्कालो दुरतिक्रमः
न हि त्वां नोत्सहे हन्तुं सवज्रमपि मुष्टिना

^{१२.२२०.८२}न तु विक्रमकालोऽयं क्षमाकालोऽयमागतः
तेन त्वा मर्षये शक्र दुर्मर्षणतरस्त्वया

^{१२.२२०.८३}त्वं मा परिणते काले परीतं कालवह्निना
नियतं कालपाशेन बद्धं शक्र विकत्थसे

^{१२.२२०.८४}अयं स पुरुषः श्यामो लोकस्य दुरतिक्रमः
बद्ध्वा तिष्ठति मां रौद्रः पशुं रशनया यथा

^{१२.२२०.८५}लाभालाभौ सुखं दुःखं कामक्रोधौ भवाभवौ
वधो बन्धः प्रमोक्षश्च सर्वं कालेन लभ्यते

^{१२.२२०.८६}नाहं कर्ता न कर्ता त्वं कर्ता यस्तु सदा प्रभुः
सोऽयं पचति कालो मां वृक्षे फलमिवागतम्

^{१२.२२०.८७}यान्येव पुरुषः कुर्वन्सुखैः कालेन युज्यते
पुनस्तान्येव कुर्वाणो दुःखैः कालेन युज्यते

^{१२.२२०.८८}न च कालेन कालज्ञः स्पृष्टः शोचितुमर्हति
तेन शक्र न शोचामि नास्ति शोके सहायता

^{१२.२२०.८९}यदा हि शोचतां शोको व्यसनं नापकर्षति
सामर्थ्यं शोचतो नास्ति नाद्य शोचाम्यहं ततः

^{१२.२२०.९०}एवमुक्तः सहस्राक्षो भगवान्पाकशासनः
प्रतिसंहृत्य संरम्भमित्युवाच शतक्रतुः

^{१२.२२०.९१}सवज्रमुद्यतं बाहुं दृष्ट्वा पाशांश्च वारुणान्
कस्येह न व्यथेद्बुद्धिर्मृत्योरपि जिघांसतः

^{१२.२२०.९२}सा ते न व्यथते बुद्धिरचला तत्त्वदर्शिनी
ब्रुवन्न व्यथसे स त्वं वाक्यं सत्यपराक्रम

^{१२.२२०.९३}को हि विश्वासमर्थेषु शरीरे वा शरीरभृत्
कर्तुमुत्सहते लोके दृष्ट्वा संप्रस्थितं जगत्

^{१२.२२०.९४}अहमप्येवमेवैनं लोकं जानाम्यशाश्वतम्
कालाग्नावाहितं घोरे गुह्ये सततगेऽक्षरे

^{१२.२२०.९५}न चात्र परिहारोऽस्ति कालस्पृष्टस्य कस्यचित्
सूक्ष्माणां महतां चैव भूतानां परिपच्यताम्

^{१२.२२०.९६}अनीशस्याप्रमत्तस्य भूतानि पचतः सदा
अनिवृत्तस्य कालस्य क्षयं प्राप्तो न मुच्यते

^{१२.२२०.९७}अप्रमत्तः प्रमत्तेषु कालो जागर्ति देहिषु
प्रयत्नेनाप्यतिक्रान्तो दृष्टपूर्वो न केनचित्

^{१२.२२०.९८}पुराणः शाश्वतो धर्मः सर्वप्राणभृतां समः
कालो न परिहार्यश्च न चास्यास्ति व्यतिक्रमः

^{१२.२२०.९९}अहोरात्रांश्च मासांश्च क्षणान्काष्ठाः कला लवान्
संपिण्डयति नः कालो वृद्धिं वार्धुषिको यथा

^{१२.२२०.१००}इदमद्य करिष्यामि श्वः कर्तास्मीति वादिनम्
कालो हरति संप्राप्तो नदीवेग इवोडुपम्

^{१२.२२०.१०१}इदानीं तावदेवासौ मया दृष्टः कथं मृतः
इति कालेन ह्रियतां प्रलापः श्रूयते नृणाम्

^{१२.२२०.१०२}नश्यन्त्यर्थास्तथा भोगाः स्थानमैश्वर्यमेव च
अनित्यमध्रुवं सर्वं व्यवसायो हि दुष्करः
उच्छ्राया विनिपातान्ता भावोऽभावस्थ एव च

^{१२.२२०.१०३}सा ते न व्यथते बुद्धिरचला तत्त्वदर्शिनी
अहमासं पुरा चेति मनसापि न बुध्यसे

^{१२.२२०.१०४}कालेनाक्रम्य लोकेऽस्मिन्पच्यमाने बलीयसा
अज्येष्ठमकनिष्ठं च क्षिप्यमाणो न बुध्यसे

^{१२.२२०.१०५}ईर्ष्याभिमानलोभेषु कामक्रोधभयेषु च
स्पृहामोहाभिमानेषु लोकः सक्तो विमुह्यति

^{१२.२२०.१०६}भवांस्तु भावतत्त्वज्ञो विद्वाञ्ज्ञानतपोन्वितः
कालं पश्यति सुव्यक्तं पाणावामलकं यथा

^{१२.२२०.१०७}कालचारित्रतत्त्वज्ञः सर्वशास्त्रविशारदः
वैरोचने कृतात्मासि स्पृहणीयो विजानताम्

^{१२.२२०.१०८}सर्वलोको ह्ययं मन्ये बुद्ध्या परिगतस्त्वया
विहरन्सर्वतोमुक्तो न क्वचित्परिषज्जसे

^{१२.२२०.१०९}रजश्च हि तमश्च त्वा स्पृशतो न जितेन्द्रियम्
निष्प्रीतिं नष्टसंतापं त्वमात्मानमुपाससे

^{१२.२२०.११०}सुहृदं सर्वभूतानां निर्वैरं शान्तमानसम्
दृष्ट्वा त्वां मम संजाता त्वय्यनुक्रोशिनी मतिः

^{१२.२२०.१११}नाहमेतादृशं बुद्धं हन्तुमिच्छामि बन्धने
आनृशंस्यं परो धर्मो अनुक्रोशस्तथा त्वयि

^{१२.२२०.११२}मोक्ष्यन्ते वारुणाः पाशास्तवेमे कालपर्ययात्
प्रजानामपचारेण स्वस्ति तेऽस्तु महासुर

^{१२.२२०.११३}यदा श्वश्रूं स्नुषा वृद्धां परिचारेण योक्ष्यते
पुत्रश्च पितरं मोहात्प्रेषयिष्यति कर्मसु

^{१२.२२०.११४}ब्राह्मणैः कारयिष्यन्ति वृषलाः पादधावनम्
शूद्राश्च ब्राह्मणीं भार्यामुपयास्यन्ति निर्भयाः

^{१२.२२०.११५}वियोनिषु च बीजानि मोक्ष्यन्ते पुरुषा यदा
संकरं कांस्यभाण्डैश्च बलिं चापि कुपात्रकैः

^{१२.२२०.११६}चातुर्वर्ण्यं यदा कृत्स्नमुन्मर्यादं भविष्यति
एकैकस्ते तदा पाशः क्रमशः प्रतिमोक्ष्यते

^{१२.२२०.११७}अस्मत्तस्ते भयं नास्ति समयं प्रतिपालय
सुखी भव निराबाधः स्वस्थचेता निरामयः

^{१२.२२०.११८}तमेवमुक्त्वा भगवाञ्शतक्रतुः; प्रतिप्रयातो गजराजवाहनः
विजित्य सर्वानसुरान्सुराधिपो; ननन्द हर्षेण बभूव चैकराट्

^{१२.२२०.११९}महर्षयस्तुष्टुवुरञ्जसा च तं; वृषाकपिं सर्वचराचरेश्वरम्
हिमापहो हव्यमुदावहंस्त्वरं;स्तथामृतं चार्पितमीश्वराय ह

^{१२.२२०.१२०}द्विजोत्तमैः सर्वगतैरभिष्टुतो; विदीप्ततेजा गतमन्युरीश्वरः
प्रशान्तचेता मुदितः स्वमालयं; त्रिविष्टपं प्राप्य मुमोद वासवः