^{१२.२२१.१}युधिष्ठिर उवाच

^{१२.२२१.२}पूर्वरूपाणि मे राजन्पुरुषस्य भविष्यतः
पराभविष्यतश्चैव त्वं मे ब्रूहि पितामह

^{१२.२२१.३}भीष्म उवाच

^{१२.२२१.४}मन एव मनुष्यस्य पूर्वरूपाणि शंसति
भविष्यतश्च भद्रं ते तथैव नभविष्यतः

^{१२.२२१.५}अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
श्रिया शक्रस्य संवादं तन्निबोध युधिष्ठिर

^{१२.२२१.६}महतस्तपसो व्युष्ट्या पश्यँल्लोकौ परावरौ
सामान्यमृषिभिर्गत्वा ब्रह्मलोकनिवासिभिः

^{१२.२२१.७}ब्रह्मैवामितदीप्तौजाः शान्तपाप्मा महातपाः
विचचार यथाकामं त्रिषु लोकेषु नारदः

^{१२.२२१.८}कदाचित्प्रातरुत्थाय पिस्पृक्षुः सलिलं शुचि
ध्रुवद्वारभवां गङ्गां जगामावततार च

^{१२.२२१.९}सहस्रनयनश्चापि वज्री शम्बरपाकहा
तस्या देवर्षिजुष्टायास्तीरमभ्याजगाम ह

^{१२.२२१.१०}तावाप्लुत्य यतात्मानौ कृतजप्यौ समासतुः
नद्याः पुलिनमासाद्य सूक्ष्मकाञ्चनवालुकम्

^{१२.२२१.११}पुण्यकर्मभिराख्याता देवर्षिकथिताः कथाः
चक्रतुस्तौ कथाशीलौ शुचिसंहृष्टमानसौ
पूर्ववृत्तव्यपेतानि कथयन्तौ समाहितौ

^{१२.२२१.१२}अथ भास्करमुद्यन्तं रश्मिजालपुरस्कृतम्
पूर्णमण्डलमालोक्य तावुत्थायोपतस्थतुः

^{१२.२२१.१३}अभितस्तूदयन्तं तमर्कमर्कमिवापरम्
आकाशे ददृशे ज्योतिरुद्यतार्चिःसमप्रभम्

^{१२.२२१.१४}तयोः समीपं संप्राप्तं प्रत्यदृश्यत भारत
तत्सुपर्णार्कचरितमास्थितं वैष्णवं पदम्
भाभिरप्रतिमं भाति त्रैलोक्यमवभासयत्

^{१२.२२१.१५}दिव्याभिरूपशोभाभिरप्सरोभिः पुरस्कृताम्
बृहतीमंशुमत्प्रख्यां बृहद्भानोरिवार्चिषम्

^{१२.२२१.१६}नक्षत्रकल्पाभरणां ताराभक्तिसमस्रजम्
श्रियं ददृशतुः पद्मां साक्षात्पद्मतलस्थिताम्

^{१२.२२१.१७}सावरुह्य विमानाग्रादङ्गनानामनुत्तमा
अभ्यगच्छत्त्रिलोकेशं शक्रं चर्षिं च नारदम्

^{१२.२२१.१८}नारदानुगतः साक्षान्मघवांस्तामुपागमत्
कृताञ्जलिपुटो देवीं निवेद्यात्मानमात्मना

^{१२.२२१.१९}चक्रे चानुपमां पूजां तस्याश्चापि स सर्ववित्
देवराजः श्रियं राजन्वाक्यं चेदमुवाच ह

^{१२.२२१.२०}का त्वं केन च कार्येण संप्राप्ता चारुहासिनि
कुतश्चागम्यते सुभ्रु गन्तव्यं क्व च ते शुभे

^{१२.२२१.२१}श्रीरुवाच

^{१२.२२१.२२}पुण्येषु त्रिषु लोकेषु सर्वे स्थावरजङ्गमाः
ममात्मभावमिच्छन्तो यतन्ते परमात्मना

^{१२.२२१.२३}साहं वै पङ्कजे जाता सूर्यरश्मिविबोधिते
भूत्यर्थं सर्वभूतानां पद्मा श्रीः पद्ममालिनी

^{१२.२२१.२४}अहं लक्ष्मीरहं भूतिः श्रीश्चाहं बलसूदन
अहं श्रद्धा च मेधा च सन्नतिर्विजितिः स्थितिः

^{१२.२२१.२५}अहं धृतिरहं सिद्धिरहं त्विड्भूतिरेव च
अहं स्वाहा स्वधा चैव संस्तुतिर्नियतिः कृतिः

^{१२.२२१.२६}राज्ञां विजयमानानां सेनाग्रेषु ध्वजेषु च
निवासे धर्मशीलानां विषयेषु पुरेषु च

^{१२.२२१.२७}जितकाशिनि शूरे च संग्रामेष्वनिवर्तिनि
निवसामि मनुष्येन्द्रे सदैव बलसूदन

^{१२.२२१.२८}धर्मनित्ये महाबुद्धौ ब्रह्मण्ये सत्यवादिनि
प्रश्रिते दानशीले च सदैव निवसाम्यहम्

^{१२.२२१.२९}असुरेष्ववसं पूर्वं सत्यधर्मनिबन्धना
विपरीतांस्तु तान्बुद्ध्वा त्वयि वासमरोचयम्

^{१२.२२१.३०}शक्र उवाच

^{१२.२२१.३१}कथंवृत्तेषु दैत्येषु त्वमवात्सीर्वरानने
दृष्ट्वा च किमिहागास्त्वं हित्वा दैतेयदानवान्

^{१२.२२१.३२}श्रीरुवाच

^{१२.२२१.३३}स्वधर्ममनुतिष्ठत्सु धैर्यादचलितेषु च
स्वर्गमार्गाभिरामेषु सत्त्वेषु निरता ह्यहम्

^{१२.२२१.३४}दानाध्ययनयज्ञेज्या गुरुदैवतपूजनम्
विप्राणामतिथीनां च तेषां नित्यमवर्तत

^{१२.२२१.३५}सुसंमृष्टगृहाश्चासञ्जितस्त्रीका हुताग्नयः
गुरुशुश्रूषवो दान्ता ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः

^{१२.२२१.३६}श्रद्दधाना जितक्रोधा दानशीलानसूयकाः
भृतपुत्रा भृतामात्या भृतदारा ह्यनीर्षवः

^{१२.२२१.३७}अमर्षणा न चान्योन्यं स्पृहयन्ति कदाचन
न च जातूपतप्यन्ते धीराः परसमृद्धिभिः

^{१२.२२१.३८}दातारः संगृहीतार आर्याः करुणवेदिनः
महाप्रसादा ऋजवो दृढभक्ता जितेन्द्रियाः

^{१२.२२१.३९}संतुष्टभृत्यसचिवाः कृतज्ञाः प्रियवादिनः
यथार्थमानार्थकरा ह्रीनिषेधा यतव्रताः

^{१२.२२१.४०}नित्यं पर्वसु सुस्नाताः स्वनुलिप्ताः स्वलंकृताः
उपवासतपःशीलाः प्रतीता ब्रह्मवादिनः

^{१२.२२१.४१}नैनानभ्युदियात्सूर्यो न चाप्यासन्प्रगेनिशाः
रात्रौ दधि च सक्तूंश्च नित्यमेव व्यवर्जयन्

^{१२.२२१.४२}काल्यं घृतं चान्ववेक्षन्प्रयता ब्रह्मचारिणः
मङ्गलानपि चापश्यन्ब्राह्मणांश्चाप्यपूजयन्

^{१२.२२१.४३}सदा हि ददतां धर्मः सदा चाप्रतिगृह्णताम्
अर्धं च रात्र्याः स्वपतां दिवा चास्वपतां तथा

^{१२.२२१.४४}कृपणानाथवृद्धानां दुर्बलातुरयोषिताम्
दायं च संविभागं च नित्यमेवानुमोदताम्

^{१२.२२१.४५}विषण्णं त्रस्तमुद्विग्नं भयार्तं व्याधिपीडितम्
हृतस्वं व्यसनार्तं च नित्यमाश्वासयन्ति ते

^{१२.२२१.४६}धर्ममेवान्ववर्तन्त न हिंसन्ति परस्परम्
अनुकूलाश्च कार्येषु गुरुवृद्धोपसेविनः

^{१२.२२१.४७}पितृदेवातिथींश्चैव यथावत्तेऽभ्यपूजयन्
अवशेषाणि चाश्नन्ति नित्यं सत्यतपोरताः

^{१२.२२१.४८}नैकेऽश्नन्ति सुसंपन्नं न गच्छन्ति परस्त्रियम्
सर्वभूतेष्ववर्तन्त यथात्मनि दयां प्रति

^{१२.२२१.४९}नैवाकाशे न पशुषु नायोनौ न च पर्वसु
इन्द्रियस्य विसर्गं तेऽरोचयन्त कदाचन

^{१२.२२१.५०}नित्यं दानं तथा दाक्ष्यमार्जवं चैव नित्यदा
उत्साहश्चानहंकारः परमं सौहृदं क्षमा

^{१२.२२१.५१}सत्यं दानं तपः शौचं कारुण्यं वागनिष्ठुरा
मित्रेषु चानभिद्रोहः सर्वं तेष्वभवत्प्रभो

^{१२.२२१.५२}निद्रा तन्द्रीरसंप्रीतिरसूया चानवेक्षिता
अरतिश्च विषादश्च न स्पृहा चाविशन्त तान्

^{१२.२२१.५३}साहमेवंगुणेष्वेव दानवेष्ववसं पुरा
प्रजासर्गमुपादाय नैकं युगविपर्ययम्

^{१२.२२१.५४}ततः कालविपर्यासे तेषां गुणविपर्ययात्
अपश्यं विगतं धर्मं कामक्रोधवशात्मनाम्

^{१२.२२१.५५}सभासदां ते वृद्धानां सत्याः कथयतां कथाः
प्राहसन्नभ्यसूयंश्च सर्ववृद्धान्गुणावराः

^{१२.२२१.५६}यूनः सहसमासीनान्वृद्धानभिगतान्सतः
नाभ्युत्थानाभिवादाभ्यां यथापूर्वमपूजयन्

^{१२.२२१.५७}वर्तयन्त्येव पितरि पुत्राः प्रभवताऽऽत्मनः
अमित्रभृत्यतां प्राप्य ख्यापयन्तोऽनपत्रपाः

^{१२.२२१.५८}तथा धर्मादपेतेन कर्मणा गर्हितेन ये
महतः प्राप्नुवन्त्यर्थांस्तेष्वेषामभवत्स्पृहा

^{१२.२२१.५९}उच्चैश्चाप्यवदन्रात्रौ नीचैस्तत्राग्निरज्वलत्
पुत्राः पितॄनभ्यवदन्भार्याश्चाभ्यवदन्पतीन्

^{१२.२२१.६०}मातरं पितरं वृद्धमाचार्यमतिथिं गुरुम्
गुरुवन्नाभ्यनन्दन्त कुमारान्नान्वपालयन्

^{१२.२२१.६१}भिक्षां बलिमदत्त्वा च स्वयमन्नानि भुञ्जते
अनिष्ट्वा संविभज्याथ पितृदेवातिथीन्गुरून्

^{१२.२२१.६२}न शौचमनुरुध्यन्त तेषां सूदजनास्तथा
मनसा कर्मणा वाचा भक्तमासीदनावृतम्

^{१२.२२१.६३}विप्रकीर्णानि धान्यानि काकमूषकभोजनम्
अपावृतं पयोऽतिष्ठदुच्छिष्टाश्चास्पृशन्घृतम्

^{१२.२२१.६४}कुद्दालपाटीपिटकं प्रकीर्णं कांस्यभाजनम्
द्रव्योपकरणं सर्वं नान्ववैक्षत्कुटुम्बिनी

^{१२.२२१.६५}प्राकारागारविध्वंसान्न स्म ते प्रतिकुर्वते
नाद्रियन्ते पशून्बद्ध्वा यवसेनोदकेन च

^{१२.२२१.६६}बालानां प्रेक्षमाणानां स्वयं भक्षानभक्षयन्
तथा भृत्यजनं सर्वं पर्यश्नन्ति च दानवाः

^{१२.२२१.६७}पायसं कृसरं मांसमपूपानथ शष्कुलीः
अपाचयन्नात्मनोऽर्थे वृथामांसान्यभक्षयन्

^{१२.२२१.६८}उत्सूर्यशायिनश्चासन्सर्वे चासन्प्रगेनिशाः
अवर्तन्कलहाश्चात्र दिवारात्रं गृहे गृहे

^{१२.२२१.६९}अनार्याश्चार्यमासीनं पर्युपासन्न तत्र ह
आश्रमस्थान्विकर्मस्थाः प्रद्विषन्ति परस्परम्
संकराश्चाप्यवर्तन्त न च शौचमवर्तत

^{१२.२२१.७०}ये च वेदविदो विप्रा विस्पष्टमनृचश्च ये
निरन्तरविशेषास्ते बहुमानावमानयोः

^{१२.२२१.७१}हावमाभरणं वेषं गतिं स्थितिमवेक्षितुम्
असेवन्त भुजिष्या वै दुर्जनाचरितं विधिम्

^{१२.२२१.७२}स्त्रियः पुरुषवेषेण पुंसः स्त्रीवेषधारिणः
क्रीडारतिविहारेषु परां मुदमवाप्नुवन्

^{१२.२२१.७३}प्रभवद्भिः पुरा दायानर्हेभ्यः प्रतिपादितान्
नाभ्यवर्तन्त नास्तिक्याद्वर्तन्तः संभवेष्वपि

^{१२.२२१.७४}मित्रेणाभ्यर्थितं मित्रमर्थे संशयिते क्वचित्
वालकोट्यग्रमात्रेण स्वार्थेनाघ्नत तद्वसु

^{१२.२२१.७५}परस्वादानरुचयो विपण्यव्यवहारिणः
अदृश्यन्तार्यवर्णेषु शूद्राश्चापि तपोधनाः

^{१२.२२१.७६}अधीयन्तेऽव्रताः केचिद्वृथाव्रतमथापरे
अशुश्रूषुर्गुरोः शिष्यः कश्चिच्छिष्यसखो गुरुः

^{१२.२२१.७७}पिता चैव जनित्री च श्रान्तौ वृत्तोत्सवाविव
अप्रभुत्वे स्थितौ वृद्धावन्नं प्रार्थयतः सुतान्

^{१२.२२१.७८}तत्र वेदविदः प्राज्ञा गाम्भीर्ये सागरोपमाः
कृष्यादिष्वभवन्सक्ता मूर्खाः श्राद्धान्यभुञ्जत

^{१२.२२१.७९}प्रातः प्रातश्च सुप्रश्नं कल्पनं प्रेषणक्रियाः
शिष्यानुप्रहितास्तस्मिन्नकुर्वन्गुरवश्च ह

^{१२.२२१.८०}श्वश्रूश्वशुरयोरग्रे वधूः प्रेष्यानशासत
अन्वशासच्च भर्तारं समाहूयाभिजल्पती

^{१२.२२१.८१}प्रयत्नेनापि चारक्षच्चित्तं पुत्रस्य वै पिता
व्यभजंश्चापि संरम्भाद्दुःखवासं तथावसन्

^{१२.२२१.८२}अग्निदाहेन चोरैर्वा राजभिर्वा हृतं धनम्
दृष्ट्वा द्वेषात्प्राहसन्त सुहृत्संभाविता ह्यपि

^{१२.२२१.८३}कृतघ्ना नास्तिकाः पापा गुरुदाराभिमर्शिनः
अभक्ष्यभक्षणरता निर्मर्यादा हतत्विषः

^{१२.२२१.८४}तेष्वेवमादीनाचारानाचरत्सु विपर्यये
नाहं देवेन्द्र वत्स्यामि दानवेष्विति मे मतिः

^{१२.२२१.८५}तां मां स्वयमनुप्राप्तामभिनन्द शचीपते
त्वयार्चितां मां देवेश पुरोधास्यन्ति देवताः

^{१२.२२१.८६}यत्राहं तत्र मत्कान्ता मद्विशिष्टा मदर्पणाः
सप्त देव्यो मयाष्टम्यो वासं चेष्यन्ति मेऽष्टधा

^{१२.२२१.८७}आशा श्रद्धा धृतिः कान्तिर्विजितिः सन्नतिः क्षमा
अष्टमी वृत्तिरेतासां पुरोगा पाकशासन

^{१२.२२१.८८}ताश्चाहं चासुरांस्त्यक्त्वा युष्मद्विषयमागता
त्रिदशेषु निवत्स्यामो धर्मनिष्ठान्तरात्मसु

^{१२.२२१.८९}भीष्म उवाच

^{१२.२२१.९०}इत्युक्तवचनां देवीमत्यर्थं तौ ननन्दतुः
नारदश्च त्रिलोकर्षिर्वृत्रहन्ता च वासवः

^{१२.२२१.९१}ततोऽनलसखो वायुः प्रववौ देववेश्मसु
इष्टगन्धः सुखस्पर्शः सर्वेन्द्रियसुखावहः

^{१२.२२१.९२}शुचौ चाभ्यर्चिते देशे त्रिदशाः प्रायशः स्थिताः
लक्ष्म्या सहितमासीनं मघवन्तं दिदृक्षवः

^{१२.२२१.९३}ततो दिवं प्राप्य सहस्रलोचनः; श्रियोपपन्नः सुहृदा सुरर्षिणा
रथेन हर्यश्वयुजा सुरर्षभः; सदः सुराणामभिसत्कृतो ययौ

^{१२.२२१.९४}अथेङ्गितं वज्रधरस्य नारदः; श्रियाश्च देव्या मनसा विचारयन्
श्रियै शशंसामरदृष्टपौरुषः; शिवेन तत्रागमनं महर्द्धिमत्

^{१२.२२१.९५}ततोऽमृतं द्यौः प्रववर्ष भास्वती; पितामहस्यायतने स्वयंभुवः
अनाहता दुन्दुभयश्च नेदिरे; तथा प्रसन्नाश्च दिशश्चकाशिरे

^{१२.२२१.९६}यथर्तु सस्येषु ववर्ष वासवो; न धर्ममार्गाद्विचचाल कश्चन
अनेकरत्नाकरभूषणा च भूः; सुघोषघोषा भुवनौकसां जये

^{१२.२२१.९७}क्रियाभिरामा मनुजा यशस्विनो; बभुः शुभे पुण्यकृतां पथि स्थिताः
नरामराः किंनरयक्षराक्षसाः; समृद्धिमन्तः सुखिनो यशस्विनः

^{१२.२२१.९८}न जात्वकाले कुसुमं कुतः फलं; पपात वृक्षात्पवनेरितादपि
रसप्रदाः कामदुघाश्च धेनवो; न दारुणा वाग्विचचार कस्यचित्

^{१२.२२१.९९}इमां सपर्यां सह सर्वकामदैः; श्रियाश्च शक्रप्रमुखैश्च दैवतैः
पठन्ति ये विप्रसदः समागमे; समृद्धकामाः श्रियमाप्नुवन्ति ते

^{१२.२२१.१००}त्वया कुरूणां वर यत्प्रचोदितं; भवाभवस्येह परं निदर्शनम्
तदद्य सर्वं परिकीर्तितं मया; परीक्ष्य तत्त्वं परिगन्तुमर्हसि