^{१२.२२४.१}युधिष्ठिर उवाच

^{१२.२२४.२}आद्यन्तं सर्वभूतानां श्रोतुमिच्छामि कौरव
ध्यानं कर्म च कालं च तथैवायुर्युगे युगे

^{१२.२२४.३}लोकतत्त्वं च कार्त्स्न्येन भूतानामागतिं गतिम्
सर्गश्च निधनं चैव कुत एतत्प्रवर्तते

^{१२.२२४.४}यदि तेऽनुग्रहे बुद्धिरस्मास्विह सतां वर
एतद्भवन्तं पृच्छामि तद्भवान्प्रब्रवीतु मे

^{१२.२२४.५}पूर्वं हि कथितं श्रुत्वा भृगुभाषितमुत्तमम्
भरद्वाजस्य विप्रर्षेस्ततो मे बुद्धिरुत्तमा

^{१२.२२४.६}जाता परमधर्मिष्ठा दिव्यसंस्थानसंस्थिता
ततो भूयस्तु पृच्छामि तद्भवान्वक्तुमर्हति

^{१२.२२४.७}भीष्म उवाच

^{१२.२२४.८}अत्र ते वर्तयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम्
जगौ यद्भगवान्व्यासः पुत्राय परिपृच्छते

^{१२.२२४.९}अधीत्य वेदानखिलान्साङ्गोपनिषदस्तथा
अन्विच्छन्नैष्ठिकं कर्म धर्मनैपुणदर्शनात्

^{१२.२२४.१०}कृष्णद्वैपायनं व्यासं पुत्रो वैयासकिः शुकः
पप्रच्छ संदेहमिमं छिन्नधर्मार्थसंशयम्

^{१२.२२४.११}भूतग्रामस्य कर्तारं कालज्ञाने च निश्चयम्
ब्राह्मणस्य च यत्कृत्यं तद्भवान्वक्तुमर्हति

^{१२.२२४.१२}तस्मै प्रोवाच तत्सर्वं पिता पुत्राय पृच्छते
अतीतानागते विद्वान्सर्वज्ञः सर्वधर्मवित्

^{१२.२२४.१३}अनाद्यन्तमजं दिव्यमजरं ध्रुवमव्ययम्
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे समवर्तत

^{१२.२२४.१४}काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव; त्रिंशत्तु काष्ठा गणयेत्कलां ताम्
त्रिंशत्कलाश्चापि भवेन्मुहूर्तो; भागः कलाया दशमश्च यः स्यात्

^{१२.२२४.१५}त्रिंशन्मुहूर्तश्च भवेदहश्च; रात्रिश्च संख्या मुनिभिः प्रणीता
मासः स्मृतो रात्र्यहनी च त्रिंश;त्संवत्सरो द्वादशमास उक्तः
संवत्सरं द्वे अयने वदन्ति; संख्याविदो दक्षिणमुत्तरं च

^{१२.२२४.१६}अहोरात्रे विभजते सूर्यो मानुषलौकिके
रात्रिः स्वप्नाय भूतानां चेष्टायै कर्मणामहः

^{१२.२२४.१७}पित्र्ये रात्र्यहनी मासः प्रविभागस्तयोः पुनः
कृष्णोऽहः कर्मचेष्टायां शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी

^{१२.२२४.१८}दैवे रात्र्यहनी वर्षं प्रविभागस्तयोः पुनः
अहस्तत्रोदगयनं रात्रिः स्याद्दक्षिणायनम्

^{१२.२२४.१९}ये ते रात्र्यहनी पूर्वे कीर्तिते दैवलौकिके
तयोः संख्याय वर्षाग्रं ब्राह्मे वक्ष्याम्यहःक्षपे

^{१२.२२४.२०}तेषां संवत्सराग्राणि प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः
कृते त्रेतायुगे चैव द्वापरे च कलौ तथा

^{१२.२२४.२१}चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम्
तस्य तावच्छती संध्या संध्यांशश्च तथाविधः

^{१२.२२४.२२}इतरेषु ससंध्येषु ससंध्यांशेषु च त्रिषु
एकापायेन संयान्ति सहस्राणि शतानि च

^{१२.२२४.२३}एतानि शाश्वताँल्लोकान्धारयन्ति सनातनान्
एतद्ब्रह्मविदां तात विदितं ब्रह्म शाश्वतम्

^{१२.२२४.२४}चतुष्पात्सकलो धर्मः सत्यं चैव कृते युगे
नाधर्मेणागमः कश्चित्परस्तस्य प्रवर्तते

^{१२.२२४.२५}इतरेष्वागमाद्धर्मः पादशस्त्ववरोप्यते
चौरिकानृतमायाभिरधर्मश्चोपचीयते

^{१२.२२४.२६}अरोगाः सर्वसिद्धार्थाश्चतुर्वर्षशतायुषः
कृते त्रेतादिष्वेतेषां पादशो ह्रसते वयः

^{१२.२२४.२७}वेदवादाश्चानुयुगं ह्रसन्तीति च नः श्रुतम्
आयूंषि चाशिषश्चैव वेदस्यैव च यत्फलम्

^{१२.२२४.२८}अन्ये कृतयुगे धर्मास्त्रेतायां द्वापरेऽपरे
अन्ये कलियुगे धर्मा यथाशक्तिकृता इव

^{१२.२२४.२९}तपः परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानमुत्तमम्
द्वापरे यज्ञमेवाहुर्दानमेव कलौ युगे

^{१२.२२४.३०}एतां द्वादशसाहस्रीं युगाख्यां कवयो विदुः
सहस्रं परिवृत्तं तद्ब्राह्मं दिवसमुच्यते

^{१२.२२४.३१}रात्रिस्तावत्तिथी ब्राह्मी तदादौ विश्वमीश्वरः
प्रलयेऽध्यात्ममाविश्य सुप्त्वा सोऽन्ते विबुध्यते

^{१२.२२४.३२}सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद्ब्रह्मणो विदुः
रात्रिं युगसहस्रान्तां तेऽहोरात्रविदो जनाः

^{१२.२२४.३३}प्रतिबुद्धो विकुरुते ब्रह्माक्षय्यं क्षपाक्षये
सृजते च महद्भूतं तस्माद्व्यक्तात्मकं मनः

^{१२.२२४.३४}ब्रह्म तेजोमयं शुक्रं यस्य सर्वमिदं जगत्
एकस्य भूतं भूतस्य द्वयं स्थावरजङ्गमम्

^{१२.२२४.३५}अहर्मुखे विबुद्धः सन्सृजते विद्यया जगत्
अग्र एव महाभूतमाशु व्यक्तात्मकं मनः

^{१२.२२४.३६}अभिभूयेह चार्चिष्मद्व्यसृजत्सप्त मानसान्
दूरगं बहुधागामि प्रार्थनासंशयात्मकम्

^{१२.२२४.३७}मनः सृष्टिं विकुरुते चोद्यमानं सिसृक्षया
आकाशं जायते तस्मात्तस्य शब्दो गुणो मतः

^{१२.२२४.३८}आकाशात्तु विकुर्वाणात्सर्वगन्धवहः शुचिः
बलवाञ्जायते वायुस्तस्य स्पर्शो गुणो मतः

^{१२.२२४.३९}वायोरपि विकुर्वाणाज्ज्योतिर्भूतं तमोनुदम्
रोचिष्णु जायते तत्र तद्रूपगुणमुच्यते

^{१२.२२४.४०}ज्योतिषोऽपि विकुर्वाणाद्भवन्त्यापो रसात्मिकाः
अद्भ्यो गन्धगुणा भूमिः पूर्वैषा सृष्टिरुच्यते

^{१२.२२४.४१}गुणाः पूर्वस्य पूर्वस्य प्राप्नुवन्त्युत्तरोत्तरम्
तेषां यावत्तिथं यद्यत्तत्तत्तावद्गुणं स्मृतम्

^{१२.२२४.४२}उपलभ्याप्सु चेद्गन्धं केचिद्ब्रूयुरनैपुणात्
पृथिव्यामेव तं विद्यादापो वायुं च संश्रितम्

^{१२.२२४.४३}एते तु सप्त पुरुषा नानाविर्याः पृथक्पृथक्
नाशक्नुवन्प्रजाः स्रष्टुमसमागम्य सर्वतः

^{१२.२२४.४४}ते समेत्य महात्मानमन्योन्यमभिसंश्रिताः
शरीराश्रयणं प्राप्तास्ततः पुरुष उच्यते

^{१२.२२४.४५}श्रयणाच्छरीरं भवति मूर्तिमत्षोडशात्मकम्
तदाविशन्ति भूतानि महान्ति सह कर्मणा

^{१२.२२४.४६}सर्वभूतानि चादाय तपसश्चरणाय च
आदिकर्ता महाभूतं तमेवाहुः प्रजापतिम्

^{१२.२२४.४७}स वै सृजति भूतानि स एव पुरुषः परः
अजो जनयते ब्रह्मा देवर्षिपितृमानवान्

^{१२.२२४.४८}लोकान्नदीः समुद्रांश्च दिशः शैलान्वनस्पतीन्
नरकिंनररक्षांसि वयःपशुमृगोरगान्
अव्ययं च व्ययं चैव द्वयं स्थावरजङ्गमम्

^{१२.२२४.४९}तेषां ये यानि कर्माणि प्राक्सृष्ट्यां प्रतिपेदिरे
तान्येव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः

^{१२.२२४.५०}हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मे ऋतानृते
अतो यन्मन्यते धाता तस्मात्तत्तस्य रोचते

^{१२.२२४.५१}महाभूतेषु नानात्वमिन्द्रियार्थेषु मूर्तिषु
विनियोगं च भूतानां धातैव विदधात्युत

^{१२.२२४.५२}केचित्पुरुषकारं तु प्राहुः कर्मविदो जनाः
दैवमित्यपरे विप्राः स्वभावं भूतचिन्तकाः

^{१२.२२४.५३}पौरुषं कर्म दैवं च फलवृत्तिस्वभावतः
त्रय एतेऽपृथग्भूता नविवेकं तु केचन

^{१२.२२४.५४}एवमेतच्च नैवं च यद्भूतं सृजते जगत्
कर्मस्था विषमं ब्रूयुः सत्त्वस्थाः समदर्शिनः

^{१२.२२४.५५}तपो निःश्रेयसं जन्तोस्तस्य मूलं दमः शमः
तेन सर्वानवाप्नोति यान्कामान्मनसेच्छति

^{१२.२२४.५६}तपसा तदवाप्नोति यद्भूतं सृजते जगत्
स तद्भूतश्च सर्वेषां भूतानां भवति प्रभुः

^{१२.२२४.५७}ऋषयस्तपसा वेदानध्यैषन्त दिवानिशम्
अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयंभुवा

^{१२.२२४.५८}ऋषीणां नामधेयानि याश्च वेदेषु सृष्टयः
शर्वर्यन्तेषु जातानां तान्येवैभ्यो ददाति सः

^{१२.२२४.५९}नामभेदस्तपःकर्मयज्ञाख्या लोकसिद्धयः
आत्मसिद्धिस्तु वेदेषु प्रोच्यते दशभिः क्रमैः

^{१२.२२४.६०}यदुक्तं वेदवादेषु गहनं वेददृष्टिभिः
तदन्तेषु यथायुक्तं क्रमयोगेन लक्ष्यते

^{१२.२२४.६१}कर्मजोऽयं पृथग्भावो द्वंद्वयुक्तो वियोगिनः
आत्मसिद्धिस्तु विज्ञाता जहाति प्रायशो बलम्

^{१२.२२४.६२}द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत्
शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति

^{१२.२२४.६३}आरम्भयज्ञाः क्षत्रस्य हविर्यज्ञा विशस्तथा
परिचारयज्ञाः शूद्रास्तु तपोयज्ञा द्विजातयः

^{१२.२२४.६४}त्रेतायुगे विधिस्त्वेषां यज्ञानां न कृते युगे
द्वापरे विप्लवं यान्ति यज्ञाः कलियुगे तथा

^{१२.२२४.६५}अपृथग्धर्मिणो मर्त्या ऋक्सामानि यजूंषि च
काम्यां पुष्टिं पृथग्दृष्ट्वा तपोभिस्तप एव च

^{१२.२२४.६६}त्रेतायां तु समस्तास्ते प्रादुरासन्महाबलाः
संयन्तारः स्थावराणां जङ्गमानां च सर्वशः

^{१२.२२४.६७}त्रेतायां संहता ह्येते यज्ञा वर्णास्तथैव च
संरोधादायुषस्त्वेते व्यस्यन्ते द्वापरे युगे

^{१२.२२४.६८}दृश्यन्ते नापि दृश्यन्ते वेदाः कलियुगेऽखिलाः
उत्सीदन्ते सयज्ञाश्च केवला धर्मसेतवः

^{१२.२२४.६९}कृते युगे यस्तु धर्मो ब्राह्मणेषु प्रदृश्यते
आत्मवत्सु तपोवत्सु श्रुतवत्सु प्रतिष्ठितः

^{१२.२२४.७०}अधर्मव्रतसंयोगं यथाधर्मं युगे युगे
विक्रियन्ते स्वधर्मस्था वेदवादा यथायुगम्

^{१२.२२४.७१}यथा विश्वानि भूतानि वृष्ट्या भूयांसि प्रावृषि
सृज्यन्ते जङ्गमस्थानि तथा धर्मा युगे युगे

^{१२.२२४.७२}यथर्तुष्वृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये
दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा ब्रह्माहरात्रिषु

^{१२.२२४.७३}विहितं कालनानात्वमनादिनिधनं तथा
कीर्तितं यत्पुरस्तात्ते तत्सूते चात्ति च प्रजाः

^{१२.२२४.७४}दधाति प्रभवे स्थानं भूतानां संयमो यमः
स्वभावेनैव वर्तन्ते द्वंद्वयुक्तानि भूरिशः

^{१२.२२४.७५}सर्गः कालः क्रिया वेदाः कर्ता कार्यं क्रिया फलम्
प्रोक्तं ते पुत्र सर्वं वै यन्मां त्वं परिपृच्छसि

^{१२.२२४.७६}प्रत्याहारं तु वक्ष्यामि शर्वर्यादौ गतेऽहनि
यथेदं कुरुतेऽध्यात्मं सुसूक्ष्मं विश्वमीश्वरः

^{१२.२२४.७७}दिवि सूर्यास्तथा सप्त दहन्ति शिखिनोऽर्चिषा
सर्वमेतत्तदार्चिर्भिः पूर्णं जाज्वल्यते जगत्