^{१२.२२८.१}व्यास उवाच

^{१२.२२८.२}अथ चेद्रोचयेदेतद्द्रुह्येत मनसा तथा
उन्मज्जंश्च निमज्जंश्च ज्ञानवान्प्लववान्भवेत्

^{१२.२२८.३}प्रज्ञया निर्मितैर्धीरास्तारयन्त्यबुधान्प्लवैः
नाबुधास्तारयन्त्यन्यानात्मानं वा कथंचन

^{१२.२२८.४}छिन्नदोषो मुनिर्योगान्युक्तो युञ्जीत द्वादश
दशकर्मसुखानर्थानुपायापायनिर्भयः

^{१२.२२८.५}चक्षुराचारवित्प्राज्ञो मनसा दर्शनेन च
यच्छेद्वाङ्मनसी बुद्ध्या य इच्छेज्ज्ञानमुत्तमम्
ज्ञानेन यच्छेदात्मानं य इच्छेच्छान्तिमात्मनः

^{१२.२२८.६}एतेषां चेदनुद्रष्टा पुरुषोऽपि सुदारुणः
यदि वा सर्ववेदज्ञो यदि वाप्यनृचोऽजपः

^{१२.२२८.७}यदि वा धार्मिको यज्वा यदि वा पापकृत्तमः
यदि वा पुरुषव्याघ्रो यदि वा क्लैब्यधारिता

^{१२.२२८.८}तरत्येव महादुर्गं जरामरणसागरम्
एवं ह्येतेन योगेन युञ्जानोऽप्येकमन्ततः
अपि जिज्ञासमानो हि शब्दब्रह्मातिवर्तते

^{१२.२२८.९}धर्मोपस्थो ह्रीवरूथ उपायापायकूबरः
अपानाक्षः प्राणयुगः प्रज्ञायुर्जीवबन्धनः

^{१२.२२८.१०}चेतनाबन्धुरश्चारुराचारग्रहनेमिवान्
दर्शनस्पर्शनवहो घ्राणश्रवणवाहनः

^{१२.२२८.११}प्रज्ञानाभिः सर्वतन्त्रप्रतोदो ज्ञानसारथिः
क्षेत्रज्ञाधिष्ठितो धीरः श्रद्धादमपुरःसरः

^{१२.२२८.१२}त्यागवर्त्मानुगः क्षेम्यः शौचगो ध्यानगोचरः
जीवयुक्तो रथो दिव्यो ब्रह्मलोके विराजते

^{१२.२२८.१३}अथ संत्वरमाणस्य रथमेतं युयुक्षतः
अक्षरं गन्तुमनसो विधिं वक्ष्यामि शीघ्रगम्

^{१२.२२८.१४}सप्त यो धारणाः कृत्स्ना वाग्यतः प्रतिपद्यते
पृष्ठतः पार्श्वतश्चान्या यावत्यस्ताः प्रधारणाः

^{१२.२२८.१५}क्रमशः पार्थिवं यच्च वायव्यं खं तथा पयः
ज्योतिषो यत्तदैश्वर्यमहंकारस्य बुद्धितः

^{१२.२२८.१६}अव्यक्तस्य तथैश्वर्यं क्रमशः प्रतिपद्यते
विक्रमाश्चापि यस्यैते तथा युङ्क्ते स योगतः

^{१२.२२८.१७}अथास्य योगयुक्तस्य सिद्धिमात्मनि पश्यतः
निर्मथ्यमानः सूक्ष्मत्वाद्रूपाणीमानि दर्शयेत्

^{१२.२२८.१८}शैशिरस्तु यथा धूमः सूक्ष्मः संश्रयते नभः
तथा देहाद्विमुक्तस्य पूर्वरूपं भवत्युत

^{१२.२२८.१९}अथ धूमस्य विरमे द्वितीयं रूपदर्शनम्
जलरूपमिवाकाशे तत्रैवात्मनि पश्यति

^{१२.२२८.२०}अपां व्यतिक्रमे चापि वह्निरूपं प्रकाशते
तस्मिन्नुपरते चास्य पीतवस्त्रवदिष्यते
ऊर्णारूपसवर्णं च तस्य रूपं प्रकाशते

^{१२.२२८.२१}अथ श्वेतां गतिं गत्वा वायव्यं सूक्ष्ममप्यजः
अशुक्लं चेतसः सौक्ष्म्यमव्यक्तं ब्रह्मणोऽस्य वै

^{१२.२२८.२२}एतेष्वपि हि जातेषु फलजातानि मे शृणु
जातस्य पार्थिवैश्वर्ये सृष्टिरिष्टा विधीयते

^{१२.२२८.२३}प्रजापतिरिवाक्षोभ्यः शरीरात्सृजति प्रजाः
अङ्गुल्यङ्गुष्ठमात्रेण हस्तपादेन वा तथा

^{१२.२२८.२४}पृथिवीं कम्पयत्येको गुणो वायोरिति स्मृतः
आकाशभूतश्चाकाशे सवर्णत्वात्प्रणश्यति

^{१२.२२८.२५}वर्णतो गृह्यते चापि कामात्पिबति चाशयान्
न चास्य तेजसा रूपं दृश्यते शाम्यते तथा

^{१२.२२८.२६}अहंकारस्य विजितेः पञ्चैते स्युर्वशानुगाः
षण्णामात्मनि बुद्धौ च जितायां प्रभवत्यथ

^{१२.२२८.२७}निर्दोषा प्रतिभा ह्येनं कृत्स्ना समभिवर्तते
तथैव व्यक्तमात्मानमव्यक्तं प्रतिपद्यते

^{१२.२२८.२८}यतो निःसरते लोको भवति व्यक्तसंज्ञकः
तत्राव्यक्तमयीं व्याख्यां शृणु त्वं विस्तरेण मे
तथा व्यक्तमयीं चैव संख्यां पूर्वं निबोध मे

^{१२.२२८.२९}पञ्चविंशतितत्त्वानि तुल्यान्युभयतः समम्
योगे सांख्येऽपि च तथा विशेषांस्तत्र मे शृणु

^{१२.२२८.३०}प्रोक्तं तद्व्यक्तमित्येव जायते वर्धते च यत्
जीर्यते म्रियते चैव चतुर्भिर्लक्षणैर्युतम्

^{१२.२२८.३१}विपरीतमतो यत्तु तदव्यक्तमुदाहृतम्
द्वावात्मानौ च वेदेषु सिद्धान्तेष्वप्युदाहृतौ

^{१२.२२८.३२}चतुर्लक्षणजं त्वन्यं चतुर्वर्गं प्रचक्षते
व्यक्तमव्यक्तजं चैव तथा बुद्धमथेतरत्
सत्त्वं क्षेत्रज्ञ इत्येतद्द्वयमप्यनुदर्शितम्

^{१२.२२८.३३}द्वावात्मानौ च वेदेषु विषयेषु च रज्यतः
विषयात्प्रतिसंहारः सांख्यानां सिद्धिलक्षणम्

^{१२.२२८.३४}निर्ममश्चानहंकारो निर्द्वंद्वश्छिन्नसंशयः
नैव क्रुध्यति न द्वेष्टि नानृता भाषते गिरः

^{१२.२२८.३५}आक्रुष्टस्ताडितश्चैव मैत्रेण ध्याति नाशुभम्
वाग्दण्डकर्ममनसां त्रयाणां च निवर्तकः

^{१२.२२८.३६}समः सर्वेषु भूतेषु ब्रह्माणमभिवर्तते
नैवेच्छति न चानिच्छो यात्रामात्रव्यवस्थितः

^{१२.२२८.३७}अलोलुपोऽव्यथो दान्तो न कृती न निराकृतिः
नास्येन्द्रियमनेकाग्रं नातिक्षिप्तमनोरथः
अहिंस्रः सर्वभूतानामीदृक्सांख्यो विमुच्यते

^{१२.२२८.३८}अथ योगाद्विमुच्यन्ते कारणैर्यैर्निबोध मे
योगैश्वर्यमतिक्रान्तो योऽतिक्रामति मुच्यते

^{१२.२२८.३९}इत्येषा भावजा बुद्धिः कथिता ते न संशयः
एवं भवति निर्द्वंद्वो ब्रह्माणं चाधिगच्छति