^{१२.२३१.१}भीष्म उवाच

^{१२.२३१.२}इत्युक्तोऽभिप्रशस्यैतत्परमर्षेस्तु शासनम्
मोक्षधर्मार्थसंयुक्तमिदं प्रष्टुं प्रचक्रमे

^{१२.२३१.३}शुक उवाच

^{१२.२३१.४}प्रजावाञ्श्रोत्रियो यज्वा वृद्धः प्रज्ञोऽनसूयकः
अनागतमनैतिह्यं कथं ब्रह्माधिगच्छति

^{१२.२३१.५}तपसा ब्रह्मचर्येण सर्वत्यागेन मेधया
सांख्ये वा यदि वा योगे एतत्पृष्टोऽभिधत्स्व मे

^{१२.२३१.६}मनसश्चेन्द्रियाणां चाप्यैकाग्र्यं समवाप्यते
येनोपायेन पुरुषैस्तच्च व्याख्यातुमर्हसि

^{१२.२३१.७}व्यास उवाच

^{१२.२३१.८}नान्यत्र विद्यातपसोर्नान्यत्रेन्द्रियनिग्रहात्
नान्यत्र सर्वसंत्यागात्सिद्धिं विन्दति कश्चन

^{१२.२३१.९}महाभूतानि सर्वाणि पूर्वसृष्टिः स्वयंभुवः
भूयिष्ठं प्राणभृद्ग्रामे निविष्टानि शरीरिषु

^{१२.२३१.१०}भूमेर्देहो जलात्सारो ज्योतिषश्चक्षुषी स्मृते
प्राणापानाश्रयो वायुः खेष्वाकाशं शरीरिणाम्

^{१२.२३१.११}क्रान्ते विष्णुर्बले शक्रः कोष्ठेऽग्निर्भुक्तमर्छति
कर्णयोः प्रदिशः श्रोत्रे जिह्वायां वाक्सरस्वती

^{१२.२३१.१२}कर्णौ त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी
दर्शनानीन्द्रियोक्तानि द्वाराण्याहारसिद्धये

^{१२.२३१.१३}शब्दं स्पर्शं तथा रूपं रसं गन्धं च पञ्चमम्
इन्द्रियाणि पृथक्त्वर्थान्मनसो दर्शयन्त्युत

^{१२.२३१.१४}इन्द्रियाणि मनो युङ्क्ते वश्यान्यन्तेव वाजिनः
मनश्चापि सदा युङ्क्ते भूतात्मा हृदयाश्रितः

^{१२.२३१.१५}इन्द्रियाणां तथैवेषां सर्वेषामीश्वरं मनः
नियमे च विसर्गे च भूतात्मा मनसस्तथा

^{१२.२३१.१६}इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतना मनः
प्राणापानौ च जीवश्च नित्यं देहेषु देहिनाम्

^{१२.२३१.१७}आश्रयो नास्ति सत्त्वस्य गुणशब्दो न चेतना
सत्त्वं हि तेजः सृजति न गुणान्वै कदाचन

^{१२.२३१.१८}एवं सप्तदशं देहे वृतं षोडशभिर्गुणैः
मनीषी मनसा विप्रः पश्यत्यात्मानमात्मनि

^{१२.२३१.१९}न ह्ययं चक्षुषा दृश्यो न च सर्वैरपीन्द्रियैः
मनसा संप्रदीप्तेन महानात्मा प्रकाशते

^{१२.२३१.२०}अशब्दस्पर्शरूपं तदरसागन्धमव्ययम्
अशरीरं शरीरे स्वे निरीक्षेत निरिन्द्रियम्

^{१२.२३१.२१}अव्यक्तं व्यक्तदेहेषु मर्त्येष्वमरमाश्रितम्
योऽनुपश्यति स प्रेत्य कल्पते ब्रह्मभूयसे

^{१२.२३१.२२}विद्याभिजनसंपन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि
शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः

^{१२.२३१.२३}स हि सर्वेषु भूतेषु जङ्गमेषु ध्रुवेषु च
वसत्येको महानात्मा येन सर्वमिदं ततम्

^{१२.२३१.२४}सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि
यदा पश्यति भूतात्मा ब्रह्म संपद्यते तदा

^{१२.२३१.२५}यावानात्मनि वेदात्मा तावानात्मा परात्मनि
य एवं सततं वेद सोऽमृतत्वाय कल्पते

^{१२.२३१.२६}सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतहितस्य च
देवापि मार्गे मुह्यन्ति अपदस्य पदैषिणः

^{१२.२३१.२७}शकुनीनामिवाकाशे जले वारिचरस्य वा
यथा गतिर्न दृश्येत तथैव सुमहात्मनः

^{१२.२३१.२८}कालः पचति भूतानि सर्वाण्येवात्मनात्मनि
यस्मिंस्तु पच्यते कालस्तं न वेदेह कश्चन

^{१२.२३१.२९}न तदूर्ध्वं न तिर्यक्च नाधो न च तिरः पुनः
न मध्ये प्रतिगृह्णीते नैव कश्चित्कुतश्चन

^{१२.२३१.३०}सर्वेऽन्तःस्था इमे लोका बाह्यमेषां न किंचन
यः सहस्रं समागच्छेद्यथा बाणो गुणच्युतः

^{१२.२३१.३१}नैवान्तं कारणस्येयाद्यद्यपि स्यान्मनोजवः
तस्मात्सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं नास्ति स्थूलतरं ततः

^{१२.२३१.३२}सर्वतःपाणिपादान्तं सर्वतोक्षिशिरोमुखम्
सर्वतःश्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति

^{१२.२३१.३३}तदेवाणोरणुतरं तन्महद्भ्यो महत्तरम्
तदन्तः सर्वभूतानां ध्रुवं तिष्ठन्न दृश्यते

^{१२.२३१.३४}अक्षरं च क्षरं चैव द्वैधीभावोऽयमात्मनः
क्षरः सर्वेषु भूतेषु दिव्यं ह्यमृतमक्षरम्

^{१२.२३१.३५}नवद्वारं पुरं गत्वा हंसो हि नियतो वशी
ईशः सर्वस्य भूतस्य स्थावरस्य चरस्य च

^{१२.२३१.३६}हानिभङ्गविकल्पानां नवानां संश्रयेण च
शरीराणामजस्याहुर्हंसत्वं पारदर्शिनः

^{१२.२३१.३७}हंसोक्तं चाक्षरं चैव कूटस्थं यत्तदक्षरम्
तद्विद्वानक्षरं प्राप्य जहाति प्राणजन्मनी