^{१२.२३२.१}व्यास उवाच

^{१२.२३२.२}पृच्छतस्तव सत्पुत्र यथावदिह तत्त्वतः
सांख्यन्यायेन संयुक्तं यदेतत्कीर्तितं मया

^{१२.२३२.३}योगकृत्यं तु ते कृत्स्नं वर्तयिष्यामि तच्छृणु
एकत्वं बुद्धिमनसोरिन्द्रियाणां च सर्वशः
आत्मनो ध्यायिनस्तात ज्ञानमेतदनुत्तमम्

^{१२.२३२.४}तदेतदुपशान्तेन दान्तेनाध्यात्मशीलिना
आत्मारामेण बुद्धेन बोद्धव्यं शुचिकर्मणा

^{१२.२३२.५}योगदोषान्समुच्छिद्य पञ्च यान्कवयो विदुः
कामं क्रोधं च लोभं च भयं स्वप्नं च पञ्चमम्

^{१२.२३२.६}क्रोधं शमेन जयति कामं संकल्पवर्जनात्
सत्त्वसंसेवनाद्धीरो निद्रामुच्छेत्तुमर्हति

^{१२.२३२.७}धृत्या शिश्नोदरं रक्षेत्पाणिपादं च चक्षुषा
चक्षुः श्रोत्रे च मनसा मनो वाचं च कर्मणा

^{१२.२३२.८}अप्रमादाद्भयं जह्याल्लोभं प्राज्ञोपसेवनात्
एवमेतान्योगदोषाञ्जयेन्नित्यमतन्द्रितः

^{१२.२३२.९}अग्नींश्च ब्राह्मणांश्चार्चेद्देवताः प्रणमेत च
वर्जयेद्रुषितां वाचं हिंसायुक्तां मनोनुगाम्

^{१२.२३२.१०}ब्रह्म तेजोमयं शुक्रं यस्य सर्वमिदं रसः
एकस्य भूतं भूतस्य द्वयं स्थावरजङ्गमम्

^{१२.२३२.११}ध्यानमध्ययनं दानं सत्यं ह्रीरार्जवं क्षमा
शौचमाहारसंशुद्धिरिन्द्रियाणां च निग्रहः

^{१२.२३२.१२}एतैर्विवर्धते तेजः पाप्मानं चापकर्षति
सिध्यन्ति चास्य सर्वार्था विज्ञानं च प्रवर्तते

^{१२.२३२.१३}समः सर्वेषु भूतेषु लब्धालब्धेन वर्तयन्
धुतपाप्मा तु तेजस्वी लघ्वाहारो जितेन्द्रियः
कामक्रोधौ वशे कृत्वा निनीषेद्ब्रह्मणः पदम्

^{१२.२३२.१४}मनसश्चेन्द्रियाणां च कृत्वैकाग्र्यं समाहितः
प्राग्रात्रापररात्रेषु धारयेन्मन आत्मना

^{१२.२३२.१५}जन्तोः पञ्चेन्द्रियस्यास्य यदेकं छिद्रमिन्द्रियम्
ततोऽस्य स्रवति प्रज्ञा दृतेः पादादिवोदकम्

^{१२.२३२.१६}मनस्तु पूर्वमादद्यात्कुमीनानिव मत्स्यहा
ततः श्रोत्रं ततश्चक्षुर्जिह्वां घ्राणं च योगवित्

^{१२.२३२.१७}तत एतानि संयम्य मनसि स्थापयेद्यतिः
तथैवापोह्य संकल्पान्मनो ह्यात्मनि धारयेत्

^{१२.२३२.१८}पञ्च ज्ञानेन संधाय मनसि स्थापयेद्यतिः
यदैतान्यवतिष्ठन्ते मनःषष्ठानि चात्मनि
प्रसीदन्ति च संस्थाय तदा ब्रह्म प्रकाशते

^{१२.२३२.१९}विधूम इव दीप्तार्चिरादित्य इव दीप्तिमान्
वैद्युतोऽग्निरिवाकाशे पश्यत्यात्मानमात्मना
सर्वं च तत्र सर्वत्र व्यापकत्वाच्च दृश्यते

^{१२.२३२.२०}तं पश्यन्ति महात्मानो ब्राह्मणा ये मनीषिणः
धृतिमन्तो महाप्राज्ञाः सर्वभूतहिते रताः

^{१२.२३२.२१}एवं परिमितं कालमाचरन्संशितव्रतः
आसीनो हि रहस्येको गच्छेदक्षरसात्म्यताम्

^{१२.२३२.२२}प्रमोहो भ्रम आवर्तो घ्राणश्रवणदर्शने
अद्भुतानि रसस्पर्शे शीतोष्णे मारुताकृतिः

^{१२.२३२.२३}प्रतिभामुपसर्गांश्चाप्युपसंगृह्य योगतः
तांस्तत्त्वविदनादृत्य स्वात्मनैव निवर्तयेत्

^{१२.२३२.२४}कुर्यात्परिचयं योगे त्रैकाल्यं नियतो मुनिः
गिरिशृङ्गे तथा चैत्ये वृक्षाग्रेषु च योजजेत्

^{१२.२३२.२५}संनियम्येन्द्रियग्रामं गोष्ठे भाण्डमना इव
एकाग्रश्चिन्तयेन्नित्यं योगान्नोद्वेजयेन्मनः

^{१२.२३२.२६}येनोपायेन शक्येत संनियन्तुं चलं मनः
तं तं युक्तो निषेवेत न चैव विचलेत्ततः

^{१२.२३२.२७}शून्या गिरिगुहाश्चैव देवतायतनानि च
शून्यागाराणि चैकाग्रो निवासार्थमुपक्रमेत्

^{१२.२३२.२८}नाभिष्वजेत्परं वाचा कर्मणा मनसापि वा
उपेक्षको यताहारो लब्धालब्धे समो भवेत्

^{१२.२३२.२९}यश्चैनमभिनन्देत यश्चैनमपवादयेत्
समस्तयोश्चाप्युभयोर्नाभिध्यायेच्छुभाशुभम्

^{१२.२३२.३०}न प्रहृष्येत लाभेषु नालाभेषु च चिन्तयेत्
समः सर्वेषु भूतेषु सधर्मा मातरिश्वनः

^{१२.२३२.३१}एवं सर्वात्मनः साधोः सर्वत्र समदर्शिनः
षण्मासान्नित्ययुक्तस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते

^{१२.२३२.३२}वेदनार्ताः प्रजा दृष्ट्वा समलोष्टाश्मकाञ्चनः
एतस्मिन्निरतो मार्गे विरमेन्न विमोहितः

^{१२.२३२.३३}अपि वर्णावकृष्टस्तु नारी वा धर्मकाङ्क्षिणी
तावप्येतेन मार्गेण गच्छेतां परमां गतिम्

^{१२.२३२.३४}अजं पुराणमजरं सनातनं; यदिन्द्रियैरुपलभते नरोऽचलः
अणोरणीयो महतो महत्तरं; तदात्मना पश्यति युक्त आत्मवान्

^{१२.२३२.३५}इदं महर्षेर्वचनं महात्मनो; यथावदुक्तं मनसानुदृश्य च
अवेक्ष्य चेयात्परमेष्ठिसात्म्यतां; प्रयान्ति यां भूतगतिं मनीषिणः