^{१२.२३६.१}भीष्म उवाच

^{१२.२३६.२}प्रोक्ता गृहस्थवृत्तिस्ते विहिता या मनीषिणाम्
तदनन्तरमुक्तं यत्तन्निबोध युधिष्ठिर

^{१२.२३६.३}क्रमशस्त्ववधूयैनां तृतीयां वृत्तिमुत्तमाम्
संयोगव्रतखिन्नानां वानप्रस्थाश्रमौकसाम्

^{१२.२३६.४}श्रूयतां पार्थ भद्रं ते सर्वलोकाश्रयात्मनाम्
प्रेक्षापूर्वं प्रवृत्तानां पुण्यदेशनिवासिनाम्

^{१२.२३६.५}व्यास उवाच

^{१२.२३६.६}गृहस्थस्तु यदा पश्येद्वलीपलितमात्मनः
अपत्यस्यैव चापत्यं वनमेव तदाश्रयेत्

^{१२.२३६.७}तृतीयमायुषो भागं वानप्रस्थाश्रमे वसेत्
तानेवाग्नीन्परिचरेद्यजमानो दिवौकसः

^{१२.२३६.८}नियतो नियताहारः षष्ठभक्तोऽप्रमादवान्
तदग्निहोत्रं ता गावो यज्ञाङ्गानि च सर्वशः

^{१२.२३६.९}अकृष्टं वै व्रीहियवं नीवारं विघसानि च
हवींषि संप्रयच्छेत मखेष्वत्रापि पञ्चसु

^{१२.२३६.१०}वानप्रस्थाश्रमेऽप्येताश्चतस्रो वृत्तयः स्मृताः
सद्यःप्रक्षालकाः केचित्केचिन्मासिकसंचयाः

^{१२.२३६.११}वार्षिकं संचयं केचित्केचिद्द्वादशवार्षिकम्
कुर्वन्त्यतिथिपूजार्थं यज्ञतन्त्रार्थसिद्धये

^{१२.२३६.१२}अभ्रावकाशा वर्षासु हेमन्ते जलसंश्रयाः
ग्रीष्मे च पञ्चतपसः शश्वच्च मितभोजनाः

^{१२.२३६.१३}भूमौ विपरिवर्तन्ते तिष्ठेद्वा प्रपदैरपि
स्थानासनैर्वर्तयन्ति सवनेष्वभिषिञ्चते

^{१२.२३६.१४}दन्तोलूखलिनः केचिदश्मकुट्टास्तथापरे
शुक्लपक्षे पिबन्त्येके यवागूं क्वथितां सकृत्

^{१२.२३६.१५}कृष्णपक्षे पिबन्त्येके भुञ्जते च यथाक्रमम्
मूलैरेके फलैरेके पुष्पैरेके दृढव्रताः

^{१२.२३६.१६}वर्तयन्ति यथान्यायं वैखानसमतं श्रिताः
एताश्चान्याश्च विविधा दीक्षास्तेषां मनीषिणाम्

^{१२.२३६.१७}चतुर्थश्चौपनिषदो धर्मः साधारणः स्मृतः
वानप्रस्थो गृहस्थश्च ततोऽन्यः संप्रवर्तते

^{१२.२३६.१८}अस्मिन्नेव युगे तात विप्रैः सर्वार्थदर्शिभिः
अगस्त्यः सप्त ऋषयो मधुच्छन्दोऽघमर्षणः

^{१२.२३६.१९}सांकृतिः सुदिवा तण्डिर्यवान्नोऽथ कृतश्रमः
अहोवीर्यस्तथा काव्यस्ताण्ड्यो मेधातिथिर्बुधः

^{१२.२३६.२०}शलो वाकश्च निर्वाकः शून्यपालः कृतश्रमः
एवंधर्मसु विद्वांसस्ततः स्वर्गमुपागमन्

^{१२.२३६.२१}तात प्रत्यक्षधर्माणस्तथा यायावरा गणाः
ऋषीणामुग्रतपसां धर्मनैपुणदर्शिनाम्

^{१२.२३६.२२}अवाच्यापरिमेयाश्च ब्राह्मणा वनमाश्रिताः
वैखानसा वालखिल्याः सिकताश्च तथापरे

^{१२.२३६.२३}कर्मभिस्ते निरानन्दा धर्मनित्या जितेन्द्रियाः
गताः प्रत्यक्षधर्माणस्ते सर्वे वनमाश्रिताः
अनक्षत्रा अनाधृष्या दृश्यन्ते ज्योतिषां गणाः

^{१२.२३६.२४}जरया च परिद्यूनो व्याधिना च प्रपीडितः
चतुर्थे चायुषः शेषे वानप्रस्थाश्रमं त्यजेत्
सद्यस्कारां निरूप्येष्टिं सर्ववेदसदक्षिणाम्

^{१२.२३६.२५}आत्मयाजी सोऽऽत्मरतिरात्मक्रीडात्मसंश्रयः
आत्मन्यग्नीन्समारोप्य त्यक्त्वा सर्वपरिग्रहान्

^{१२.२३६.२६}सद्यस्क्रांश्च यजेद्यज्ञानिष्टीश्चैवेह सर्वदा
सदैव याजिनां यज्ञादात्मनीज्या निवर्तते

^{१२.२३६.२७}त्रींश्चैवाग्नीन्यजेत्सम्यगात्मन्येवात्ममोक्षणात्
प्राणेभ्यो यजुषा पञ्च षट्प्राश्नीयादकुत्सयन्

^{१२.२३६.२८}केशलोमनखान्वाप्य वानप्रस्थो मुनिस्ततः
आश्रमादाश्रमं सद्यः पूतो गच्छति कर्मभिः

^{१२.२३६.२९}अभयं सर्वभूतेभ्यो यो दत्त्वा प्रव्रजेद्द्विजः
लोकास्तेजोमयास्तस्य प्रेत्य चानन्त्यमश्नुते

^{१२.२३६.३०}सुशीलवृत्तो व्यपनीतकल्मषो; न चेह नामुत्र च कर्तुमीहते
अरोषमोहो गतसंधिविग्रहो; भवेदुदासीनवदात्मविन्नरः

^{१२.२३६.३१}यमेषु चैवात्मगतेषु न व्यथे;त्स्वशास्त्रसूत्राहुतिमन्त्रविक्रमः
भवेद्यथेष्टा गतिरात्मयाजिनो; न संशयो धर्मपरे जितेन्द्रिये

^{१२.२३६.३२}ततः परं श्रेष्ठमतीव सद्गुणै;रधिष्ठितं त्रीनधिवृत्तमुत्तमम्
चतुर्थमुक्तं परमाश्रमं शृणु; प्रकीर्त्यमानं परमं परायणम्