^{१२.२४०.१}व्यास उवाच

^{१२.२४०.२}मनः प्रसृजते भावं बुद्धिरध्यवसायिनी
हृदयं प्रियाप्रिये वेद त्रिविधा कर्मचोदना

^{१२.२४०.३}इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यः परमं मनः
मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा परो मतः

^{१२.२४०.४}बुद्धिरात्मा मनुष्यस्य बुद्धिरेवात्मनोऽऽत्मिका
यदा विकुरुते भावं तदा भवति सा मनः

^{१२.२४०.५}इन्द्रियाणां पृथग्भावाद्बुद्धिर्विक्रियते ह्यणु
शृण्वती भवति श्रोत्रं स्पृशती स्पर्श उच्यते

^{१२.२४०.६}पश्यन्ती भवते दृष्टी रसती रसनं भवेत्
जिघ्रती भवति घ्राणं बुद्धिर्विक्रियते पृथक्

^{१२.२४०.७}इन्द्रियाणीति तान्याहुस्तेष्वदृश्याधितिष्ठति
तिष्ठती पुरुषे बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते

^{१२.२४०.८}कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदपि शोचते
न सुखेन न दुःखेन कदाचिदिह युज्यते

^{१२.२४०.९}सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेतानतिवर्तते
सरितां सागरो भर्ता महावेलामिवोर्मिमान्

^{१२.२४०.१०}यदा प्रार्थयते किंचित्तदा भवति सा मनः
अधिष्ठानानि वै बुद्ध्या पृथगेतानि संस्मरेत्
इन्द्रियाण्येव मेध्यानि विजेतव्यानि कृत्स्नशः

^{१२.२४०.११}सर्वाण्येवानुपूर्व्येण यद्यन्नानुविधीयते
अविभागगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते
प्रवर्तमानं तु रजः सत्त्वमप्यनुवर्तते

^{१२.२४०.१२}ये चैव भावा वर्तन्ते सर्व एष्वेव ते त्रिषु
अन्वर्थाः संप्रवर्तन्ते रथनेमिमरा इव

^{१२.२४०.१३}प्रदीपार्थं नरः कुर्यादिन्द्रियैर्बुद्धिसत्तमैः
निश्चरद्भिर्यथायोगमुदासीनैर्यदृच्छया

^{१२.२४०.१४}एवंस्वभावमेवेदमिति विद्वान्न मुह्यति
अशोचन्नप्रहृष्यंश्च नित्यं विगतमत्सरः

^{१२.२४०.१५}न ह्यात्मा शक्यते द्रष्टुमिन्द्रियैः कामगोचरैः
प्रवर्तमानैरनये दुर्धरैरकृतात्मभिः

^{१२.२४०.१६}तेषां तु मनसा रश्मीन्यदा सम्यङ्नियच्छति
तदा प्रकाशते ह्यात्मा घटे दीप इव ज्वलन्
सर्वेषामेव भूतानां तमस्यपगते यथा

^{१२.२४०.१७}यथा वारिचरः पक्षी न लिप्यति जले चरन्
एवमेव कृतप्रज्ञो न दोषैर्विषयांश्चरन्
असज्जमानः सर्वेषु न कथंचन लिप्यते

^{१२.२४०.१८}त्यक्त्वा पूर्वकृतं कर्म रतिर्यस्य सदात्मनि
सर्वभूतात्मभूतस्य गुणमार्गेष्वसज्जतः

^{१२.२४०.१९}सत्त्वमात्मा प्रसवति गुणान्वापि कदा च न
न गुणा विदुरात्मानं गुणान्वेद स सर्वदा

^{१२.२४०.२०}परिद्रष्टा गुणानां स स्रष्टा चैव यथातथम्
सत्त्वक्षेत्रज्ञयोरेतदन्तरं विद्धि सूक्ष्मयोः

^{१२.२४०.२१}सृजते तु गुणानेक एको न सृजते गुणान्
पृथग्भूतौ प्रकृत्या तौ संप्रयुक्तौ च सर्वदा

^{१२.२४०.२२}यथा मत्स्योऽद्भिरन्यः सन्संप्रयुक्तौ तथैव तौ
मशकोदुम्बरौ चापि संप्रयुक्तौ यथा सह

^{१२.२४०.२३}इषीका वा यथा मुञ्जे पृथक्च सह चैव च
तथैव सहितावेतावन्योन्यस्मिन्प्रतिष्ठितौ