^{१२.२७१.१}उशनोवाच

^{१२.२७१.२}नमस्तस्मै भगवते देवाय प्रभविष्णवे
यस्य पृथ्वीतलं तात साकाशं बाहुगोचरम्

^{१२.२७१.३}मूर्धा यस्य त्वनन्तं च स्थानं दानवसत्तम
तस्याहं ते प्रवक्ष्यामि विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम्

^{१२.२७१.४}भीष्म उवाच

^{१२.२७१.५}तयोः संवदतोरेवमाजगाम महामुनिः
सनत्कुमारो धर्मात्मा संशयच्छेदनाय वै

^{१२.२७१.६}स पूजितोऽसुरेन्द्रेण मुनिनोशनसा तथा
निषसादासने राजन्महार्हे मुनिपुंगवः

^{१२.२७१.७}तमासीनं महाप्राज्ञमुशना वाक्यमब्रवीत्
ब्रूह्यस्मै दानवेन्द्राय विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम्

^{१२.२७१.८}सनत्कुमारस्तु ततः श्रुत्वा प्राह वचोऽर्थवत्
विष्णोर्माहात्म्यसंयुक्तं दानवेन्द्राय धीमते

^{१२.२७१.९}शृणु सर्वमिदं दैत्य विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम्
विष्णौ जगत्स्थितं सर्वमिति विद्धि परंतप

^{१२.२७१.१०}सृजत्येष महाबाहो भूतग्रामं चराचरम्
एष चाक्षिपते काले काले विसृजते पुनः
अस्मिन्गच्छन्ति विलयमस्माच्च प्रभवन्त्युत

^{१२.२७१.११}नैष दानवता शक्यस्तपसा नैव चेज्यया
संप्राप्तुमिन्द्रियाणां तु संयमेनैव शक्यते

^{१२.२७१.१२}बाह्ये चाभ्यन्तरे चैव कर्मणा मनसि स्थितः
निर्मलीकुरुते बुद्ध्या सोऽमुत्रानन्त्यमश्नुते

^{१२.२७१.१३}यथा हिरण्यकर्ता वै रूप्यमग्नौ विशोधयेत्
बहुशोऽतिप्रयत्नेन महतात्मकृतेन ह

^{१२.२७१.१४}तद्वज्जातिशतैर्जीवः शुध्यतेऽल्पेन कर्मणा
यत्नेन महता चैवाप्येकजातौ विशुध्यते

^{१२.२७१.१५}लीलयाल्पं यथा गात्रात्प्रमृज्यादात्मनो रजः
बहु यत्नेन महता दोषनिर्हरणं तथा

^{१२.२७१.१६}यथा चाल्पेन माल्येन वासितं तिलसर्षपम्
न मुञ्चति स्वकं गन्धं तद्वत्सूक्ष्मस्य दर्शनम्

^{१२.२७१.१७}तदेव बहुभिर्माल्यैर्वास्यमानं पुनः पुनः
विमुञ्चति स्वकं गन्धं माल्यगन्धेऽवतिष्ठति

^{१२.२७१.१८}एवं जातिशतैर्युक्तो गुणैरेव प्रसङ्गिषु
बुद्ध्या निवर्तते दोषो यत्नेनाभ्यासजेन वै

^{१२.२७१.१९}कर्मणा स्वेन रक्तानि विरक्तानि च दानव
यथा कर्मविशेषांश्च प्राप्नुवन्ति तथा शृणु

^{१२.२७१.२०}यथा च संप्रवर्तन्ते यस्मिंस्तिष्ठन्ति वा विभो
तत्तेऽनुपूर्व्या व्याख्यास्ये तदिहैकमनाः शृणु

^{१२.२७१.२१}अनादिनिधनः श्रीमान्हरिर्नारायणः प्रभुः
स वै सृजति भूतानि स्थावराणि चराणि च

^{१२.२७१.२२}एष सर्वेषु भूतेषु क्षरश्चाक्षर एव च
एकादशविकारात्मा जगत्पिबति रश्मिभिः

^{१२.२७१.२३}पादौ तस्य महीं विद्धि मूर्धानं दिवमेव च
बाहवस्तु दिशो दैत्य श्रोत्रमाकाशमेव च

^{१२.२७१.२४}तस्य तेजोमयः सूर्यो मनश्चन्द्रमसि स्थितम्
बुद्धिर्ज्ञानगता नित्यं रसस्त्वप्सु प्रवर्तते

^{१२.२७१.२५}भ्रुवोरनन्तरास्तस्य ग्रहा दानवसत्तम
नक्षत्रचक्रं नेत्राभ्यां पादयोर्भूश्च दानव

^{१२.२७१.२६}रजस्तमश्च सत्त्वं च विद्धि नारायणात्मकम्
सोऽऽश्रमाणां मुखं तात कर्मणस्तत्फलं विदुः

^{१२.२७१.२७}अकर्मणः फलं चैव स एव परमव्ययः
छन्दांसि तस्य रोमाणि अक्षरं च सरस्वती

^{१२.२७१.२८}बह्वाश्रयो बहुमुखो धर्मो हृदि समाश्रितः
स ब्रह्मपरमो धर्मस्तपश्च सदसच्च सः

^{१२.२७१.२९}श्रुतिशास्त्रग्रहोपेतः षोडशर्त्विक्क्रतुश्च सः
पितामहश्च विष्णुश्च सोऽश्विनौ स पुरंदरः

^{१२.२७१.३०}मित्रश्च वरुणश्चैव यमोऽथ धनदस्तथा
ते पृथग्दर्शनास्तस्य संविदन्ति तथैकताम्
एकस्य विद्धि देवस्य सर्वं जगदिदं वशे

^{१२.२७१.३१}नानाभूतस्य दैत्येन्द्र तस्यैकत्वं वदत्ययम्
जन्तुः पश्यति ज्ञानेन ततः सत्त्वं प्रकाशते

^{१२.२७१.३२}संहारविक्षेपसहस्रकोटी;स्तिष्ठन्ति जीवाः प्रचरन्ति चान्ये
प्रजाविसर्गस्य च पारिमाण्यं; वापीसहस्राणि बहूनि दैत्य

^{१२.२७१.३३}वाप्यः पुनर्योजनविस्तृतास्ताः; क्रोशं च गम्भीरतयावगाढाः
आयामतः पञ्चशताश्च सर्वाः; प्रत्येकशो योजनतः प्रवृद्धाः

^{१२.२७१.३४}वाप्या जलं क्षिप्यति वालकोट्या; त्वह्ना सकृच्चाप्यथ न द्वितीयम्
तासां क्षये विद्धि कृतं विसर्गं; संहारमेकं च तथा प्रजानाम्

^{१२.२७१.३५}षड्जीववर्णाः परमं प्रमाणं; कृष्णो धूम्रो नीलमथास्य मध्यम्
रक्तं पुनः सह्यतरं सुखं तु; हारिद्रवर्णं सुसुखं च शुक्लम्

^{१२.२७१.३६}परं तु शुक्लं विमलं विशोकं; गतक्लमं सिध्यति दानवेन्द्र
गत्वा तु योनिप्रभवानि दैत्य; सहस्रशः सिद्धिमुपैति जीवः

^{१२.२७१.३७}गतिं च यां दर्शनमाह देवो; गत्वा शुभं दर्शनमेव चाह
गतिः पुनर्वर्णकृता प्रजानां; वर्णस्तथा कालकृतोऽसुरेन्द्र

^{१२.२७१.३८}शतं सहस्राणि चतुर्दशेह; परा गतिर्जीवगुणस्य दैत्य
आरोहणं तत्कृतमेव विद्धि; स्थानं तथा निःसरणं च तेषाम्

^{१२.२७१.३९}कृष्णस्य वर्णस्य गतिर्निकृष्टा; स मज्जते नरके पच्यमानः
स्थानं तथा दुर्गतिभिस्तु तस्य; प्रजाविसर्गान्सुबहून्वदन्ति

^{१२.२७१.४०}शतं सहस्राणि ततश्चरित्वा; प्राप्नोति वर्णं हरितं तु पश्चात्
स चैव तस्मिन्निवसत्यनीशो; युगक्षये तमसा संवृतात्मा

^{१२.२७१.४१}स वै यदा सत्त्वगुणेन युक्त;स्तमो व्यपोहन्घटते स्वबुद्ध्या
स लोहितं वर्णमुपैति नीलो; मनुष्यलोके परिवर्तते च

^{१२.२७१.४२}स तत्र संहारविसर्गमेव; स्वकर्मजैर्बन्धनैः क्लिश्यमानः
ततः स हारिद्रमुपैति वर्णं; संहारविक्षेपशते व्यतीते

^{१२.२७१.४३}हारिद्रवर्णस्तु प्रजाविसर्गा;न्सहस्रशस्तिष्ठति संचरन्वै
अविप्रमुक्तो निरये च दैत्य; ततः सहस्राणि दशापराणि

^{१२.२७१.४४}गतीः सहस्राणि च पञ्च तस्य; चत्वारि संवर्तकृतानि चैव
विमुक्तमेनं निरयाच्च विद्धि; सर्वेषु चान्येषु च संभवेषु

^{१२.२७१.४५}स देवलोके विहरत्यभीक्ष्णं; ततश्च्युतो मानुषतामुपैति
संहारविक्षेपशतानि चाष्टौ; मर्त्येषु तिष्ठन्नमृतत्वमेति

^{१२.२७१.४६}सोऽस्मादथ भ्रश्यति कालयोगा;त्कृष्णे तले तिष्ठति सर्वकष्टे
यथा त्वयं सिध्यति जीवलोक;स्तत्तेऽभिधास्याम्यसुरप्रवीर

^{१२.२७१.४७}दैवानि स व्यूहशतानि सप्त; रक्तो हरिद्रोऽथ तथैव शुक्लः
संश्रित्य संधावति शुक्लमेत;मष्टापरानर्च्यतमान्स लोकान्

^{१२.२७१.४८}अष्टौ च षष्टिं च शतानि यानि; मनोविरुद्धानि महाद्युतीनाम्
शुक्लस्य वर्णस्य परा गतिर्या; त्रीण्येव रुद्धानि महानुभाव

^{१२.२७१.४९}संहारविक्षेपमनिष्टमेकं; चत्वारि चान्यानि वसत्यनीशः
षष्ठस्य वर्णस्य परा गतिर्या; सिद्धा विशिष्टस्य गतक्लमस्य

^{१२.२७१.५०}सप्तोत्तरं तेषु वसत्यनीशः; संहारविक्षेपशतं सशेषम्
तस्मादुपावृत्य मनुष्यलोके; ततो महान्मानुषतामुपैति

^{१२.२७१.५१}तस्मादुपावृत्य ततः क्रमेण; सोऽग्रे स्म संतिष्ठति भूतसर्गम्
स सप्तकृत्वश्च परैति लोका;न्संहारविक्षेपकृतप्रवासः

^{१२.२७१.५२}सप्तैव संहारमुपप्लवानि; संभाव्य संतिष्ठति सिद्धलोके
ततोऽव्ययं स्थानमनन्तमेति; देवस्य विष्णोरथ ब्रह्मणश्च
शेषस्य चैवाथ नरस्य चैव; देवस्य विष्णोः परमस्य चैव

^{१२.२७१.५३}संहारकाले परिदग्धकाया; ब्रह्माणमायान्ति सदा प्रजा हि
चेष्टात्मनो देवगणाश्च सर्वे; ये ब्रह्मलोकादमराः स्म तेऽपि

^{१२.२७१.५४}प्रजाविसर्गं तु सशेषकालं; स्थानानि स्वान्येव सरन्ति जीवाः
निःशेषाणां तत्पदं यान्ति चान्ते; सर्वापदा ये सदृशा मनुष्याः

^{१२.२७१.५५}ये तु च्युताः सिद्धलोकात्क्रमेण; तेषां गतिं यान्ति तथानुपूर्व्या
जीवाः परे तद्बलवेषरूपा; विधिं स्वकं यान्ति विपर्ययेण

^{१२.२७१.५६}स यावदेवास्ति सशेषभुक्ते; प्रजाश्च देव्यौ च तथैव शुक्ले
तावत्तदा तेषु विशुद्धभावः; संयम्य पञ्चेन्द्रियरूपमेतत्

^{१२.२७१.५७}शुद्धां गतिं तां परमां परैति; शुद्धेन नित्यं मनसा विचिन्वन्
ततोऽव्ययं स्थानमुपैति ब्रह्म; दुष्प्रापमभ्येति स शाश्वतं वै
इत्येतदाख्यातमहीनसत्त्व; नारायणस्येह बलं मया ते

^{१२.२७१.५८}वृत्र उवाच

^{१२.२७१.५९}एवं गते मे न विषादोऽस्ति कश्चि;त्सम्यक्च पश्यामि वचस्तवैतत्
श्रुत्वा च ते वाचमदीनसत्त्व; विकल्मषोऽस्म्यद्य तथा विपाप्मा

^{१२.२७१.६०}प्रवृत्तमेतद्भगवन्महर्षे; महाद्युतेश्चक्रमनन्तवीर्यम्
विष्णोरनन्तस्य सनातनं त;त्स्थानं सर्गा यत्र सर्वे प्रवृत्ताः
स वै महात्मा पुरुषोत्तमो वै; तस्मिञ्जगत्सर्वमिदं प्रतिष्ठितम्

^{१२.२७१.६१}भीष्म उवाच

^{१२.२७१.६२}एवमुक्त्वा स कौन्तेय वृत्रः प्राणानवासृजत्
योजयित्वा तथात्मानं परं स्थानमवाप्तवान्

^{१२.२७१.६३}युधिष्ठिर उवाच

^{१२.२७१.६४}अयं स भगवान्देवः पितामह जनार्दनः
सनत्कुमारो वृत्राय यत्तदाख्यातवान्पुरा

^{१२.२७१.६५}भीष्म उवाच

^{१२.२७१.६६}मूलस्थायी स भगवान्स्वेनानन्तेन तेजसा
तत्स्थः सृजति तान्भावान्नानारूपान्महातपाः

^{१२.२७१.६७}तुरीयार्धेन तस्येमं विद्धि केशवमच्युतम्
तुरीयार्धेन लोकांस्त्रीन्भावयत्येष बुद्धिमान्

^{१२.२७१.६८}अर्वाक्स्थितस्तु यः स्थायी कल्पान्ते परिवर्तते
स शेते भगवानप्सु योऽसावतिबलः प्रभुः
तान्विधाता प्रसन्नात्मा लोकांश्चरति शाश्वतान्

^{१२.२७१.६९}सर्वाण्यशून्यानि करोत्यनन्तः; सनत्कुमारः संचरते च लोकान्
स चानिरुद्धः सृजते महात्मा; तत्स्थं जगत्सर्वमिदं विचित्रम्

^{१२.२७१.७०}युधिष्ठिर उवाच

^{१२.२७१.७१}वृत्रेण परमार्थज्ञ दृष्टा मन्येऽऽत्मनो गतिः
शुभा तस्मात्स सुखितो न शोचति पितामह

^{१२.२७१.७२}शुक्लः शुक्लाभिजातीयः साध्यो नावर्ततेऽनघ
तिर्यग्गतेश्च निर्मुक्तो निरयाच्च पितामह

^{१२.२७१.७३}हारिद्रवर्णे रक्ते वा वर्तमानस्तु पार्थिव
तिर्यगेवानुपश्येत कर्मभिस्तामसैर्वृतः

^{१२.२७१.७४}वयं तु भृशमापन्ना रक्ताः कष्टमुखेऽसुखे
कां गतिं प्रतिपत्स्यामो नीलां कृष्णाधमामथ

^{१२.२७१.७५}भीष्म उवाच

^{१२.२७१.७६}शुद्धाभिजनसंपन्नाः पाण्डवाः संशितव्रताः
विहृत्य देवलोकेषु पुनर्मानुष्यमेष्यथ

^{१२.२७१.७७}प्रजाविसर्गं च सुखेन काले; प्रत्येत्य देवेषु सुखानि भुक्त्वा
सुखेन संयास्यथ सिद्धसंख्यां; मा वो भयं भूद्विमलाः स्थ सर्वे