^{१२.२८९.१}युधिष्ठिर उवाच

^{१२.२८९.२}सांख्ये योगे च मे तात विशेषं वक्तुमर्हसि
तव सर्वज्ञ सर्वं हि विदितं कुरुसत्तम

^{१२.२८९.३}भीष्म उवाच

^{१२.२८९.४}सांख्याः सांख्यं प्रशंसन्ति योगा योगं द्विजातयः
वदन्ति कारणैः श्रैष्ठ्यं स्वपक्षोद्भावनाय वै

^{१२.२८९.५}अनीश्वरः कथं मुच्येदित्येवं शत्रुकर्शन
वदन्ति कारणैः श्रैष्ठ्यं योगाः सम्यङ्मनीषिणः

^{१२.२८९.६}वदन्ति कारणं चेदं सांख्याः सम्यग्द्विजातयः
विज्ञायेह गतीः सर्वा विरक्तो विषयेषु यः

^{१२.२८९.७}ऊर्ध्वं स देहात्सुव्यक्तं विमुच्येदिति नान्यथा
एतदाहुर्महाप्राज्ञाः सांख्यं वै मोक्षदर्शनम्

^{१२.२८९.८}स्वपक्षे कारणं ग्राह्यं समर्थं वचनं हितम्
शिष्टानां हि मतं ग्राह्यं त्वद्विधैः शिष्टसंमतैः

^{१२.२८९.९}प्रत्यक्षहेतवो योगाः सांख्याः शास्त्रविनिश्चयाः
उभे चैते मते तत्त्वे मम तात युधिष्ठिर

^{१२.२८९.१०}उभे चैते मते ज्ञाने नृपते शिष्टसंमते
अनुष्ठिते यथाशास्त्रं नयेतां परमां गतिम्

^{१२.२८९.११}तुल्यं शौचं तयोर्युक्तं दया भूतेषु चानघ
व्रतानां धारणं तुल्यं दर्शनं न समं तयोः

^{१२.२८९.१२}युधिष्ठिर उवाच

^{१२.२८९.१३}यदि तुल्यं व्रतं शौचं दया चात्र पितामह
तुल्यं न दर्शनं कस्मात्तन्मे ब्रूहि पितामह

^{१२.२८९.१४}भीष्म उवाच

^{१२.२८९.१५}रागं मोहं तथा स्नेहं कामं क्रोधं च केवलम्
योगाच्छित्त्वादितो दोषान्पञ्चैतान्प्राप्नुवन्ति तत्

^{१२.२८९.१६}यथा चानिमिषाः स्थूला जालं छित्त्वा पुनर्जलम्
प्राप्नुवन्ति तथा योगास्तत्पदं वीतकल्मषाः

^{१२.२८९.१७}तथैव वागुरां छित्त्वा बलवन्तो यथा मृगाः
प्राप्नुयुर्विमलं मार्गं विमुक्ताः सर्वबन्धनैः

^{१२.२८९.१८}लोभजानि तथा राजन्बन्धनानि बलान्विताः
छित्त्वा योगाः परं मार्गं गच्छन्ति विमलाः शिवम्

^{१२.२८९.१९}अबलाश्च मृगा राजन्वागुरासु तथापरे
विनश्यन्ति न संदेहस्तद्वद्योगबलादृते

^{१२.२८९.२०}बलहीनाश्च कौन्तेय यथा जालगता झषाः
अन्तं गच्छन्ति राजेन्द्र तथा योगाः सुदुर्बलाः

^{१२.२८९.२१}यथा च शकुनाः सूक्ष्माः प्राप्य जालमरिंदम
तत्र सक्ता विपद्यन्ते मुच्यन्ते च बलान्विताः

^{१२.२८९.२२}कर्मजैर्बन्धनैर्बद्धास्तद्वद्योगाः परंतप
अबला वै विनश्यन्ति मुच्यन्ते च बलान्विताः

^{१२.२८९.२३}अल्पकश्च यथा राजन्वह्निः शाम्यति दुर्बलः
आक्रान्त इन्धनैः स्थूलैस्तद्वद्योगोऽबलः प्रभो

^{१२.२८९.२४}स एव च यदा राजन्वह्निर्जातबलः पुनः
समीरणयुतः कृत्स्नां दहेत्क्षिप्रं महीमपि

^{१२.२८९.२५}तद्वज्जातबलो योगी दीप्ततेजा महाबलः
अन्तकाल इवादित्यः कृत्स्नं संशोषयेज्जगत्

^{१२.२८९.२६}दुर्बलश्च यथा राजन्स्रोतसा ह्रियते नरः
बलहीनस्तथा योगो विषयैर्ह्रियतेऽवशः

^{१२.२८९.२७}तदेव च यथा स्रोतो विष्टम्भयति वारणः
तद्वद्योगबलं लब्ध्वा व्यूहते विषयान्बहून्

^{१२.२८९.२८}विशन्ति चावशाः पार्थ योगा योगबलान्विताः
प्रजापतीनृषीन्देवान्महाभूतानि चेश्वराः

^{१२.२८९.२९}न यमो नान्तकः क्रुद्धो न मृत्युर्भीमविक्रमः
ईशते नृपते सर्वे योगस्यामिततेजसः

^{१२.२८९.३०}आत्मनां च सहस्राणि बहूनि भरतर्षभ
योगः कुर्याद्बलं प्राप्य तैश्च सर्वैर्महीं चरेत्

^{१२.२८९.३१}प्राप्नुयाद्विषयांश्चैव पुनश्चोग्रं तपश्चरेत्
संक्षिपेच्च पुनः पार्थ सूर्यस्तेजोगुणानिव

^{१२.२८९.३२}बलस्थस्य हि योगस्य बन्धनेशस्य पार्थिव
विमोक्षप्रभविष्णुत्वमुपपन्नमसंशयम्

^{१२.२८९.३३}बलानि योगे प्रोक्तानि मयैतानि विशां पते
निदर्शनार्थं सूक्ष्माणि वक्ष्यामि च पुनस्तव

^{१२.२८९.३४}आत्मनश्च समाधाने धारणां प्रति चाभिभो
निदर्शनानि सूक्ष्माणि शृणु मे भरतर्षभ

^{१२.२८९.३५}अप्रमत्तो यथा धन्वी लक्ष्यं हन्ति समाहितः
युक्तः सम्यक्तथा योगी मोक्षं प्राप्नोत्यसंशयम्

^{१२.२८९.३६}स्नेहपूर्णे यथा पात्रे मन आधाय निश्चलम्
पुरुषो यत्त आरोहेत्सोपानं युक्तमानसः

^{१२.२८९.३७}युक्त्वा तथायमात्मानं योगः पार्थिव निश्चलम्
करोत्यमलमात्मानं भास्करोपमदर्शनम्

^{१२.२८९.३८}यथा च नावं कौन्तेय कर्णधारः समाहितः
महार्णवगतां शीघ्रं नयेत्पार्थिव पत्तनम्

^{१२.२८९.३९}तद्वदात्मसमाधानं युक्त्वा योगेन तत्त्ववित्
दुर्गमं स्थानमाप्नोति हित्वा देहमिमं नृप

^{१२.२८९.४०}सारथिश्च यथा युक्त्वा सदश्वान्सुसमाहितः
देशमिष्टं नयत्याशु धन्विनं पुरुषर्षभ

^{१२.२८९.४१}तथैव नृपते योगी धारणासु समाहितः
प्राप्नोत्याशु परं स्थानं लक्षं मुक्त इवाशुगः

^{१२.२८९.४२}आवेश्यात्मनि चात्मानं योगी तिष्ठति योऽचलः
पापं हन्तेव मीनानां पदमाप्नोति सोऽजरम्

^{१२.२८९.४३}नाभ्यां कण्ठे च शीर्षे च हृदि वक्षसि पार्श्वयोः
दर्शने स्पर्शने चापि घ्राणे चामितविक्रम

^{१२.२८९.४४}स्थानेष्वेतेषु यो योगी महाव्रतसमाहितः
आत्मना सूक्ष्ममात्मानं युङ्क्ते सम्यग्विशां पते

^{१२.२८९.४५}स शीघ्रममलप्रज्ञः कर्म दग्ध्वा शुभाशुभम्
उत्तमं योगमास्थाय यदीच्छति विमुच्यते

^{१२.२८९.४६}युधिष्ठिर उवाच

^{१२.२८९.४७}आहारान्कीदृशान्कृत्वा कानि जित्वा च भारत
योगी बलमवाप्नोति तद्भवान्वक्तुमर्हति

^{१२.२८९.४८}भीष्म उवाच

^{१२.२८९.४९}कणानां भक्षणे युक्तः पिण्याकस्य च भक्षणे
स्नेहानां वर्जने युक्तो योगी बलमवाप्नुयात्

^{१२.२८९.५०}भुञ्जानो यावकं रूक्षं दीर्घकालमरिंदम
एकारामो विशुद्धात्मा योगी बलमवाप्नुयात्

^{१२.२८९.५१}पक्षान्मासानृतूंश्चित्रान्संचरंश्च गुहास्तथा
अपः पीत्वा पयोमिश्रा योगी बलमवाप्नुयात्

^{१२.२८९.५२}अखण्डमपि वा मासं सततं मनुजेश्वर
उपोष्य सम्यक्शुद्धात्मा योगी बलमवाप्नुयात्

^{१२.२८९.५३}कामं जित्वा तथा क्रोधं शीतोष्णे वर्षमेव च
भयं निद्रां तथा श्वासं पौरुषं विषयांस्तथा

^{१२.२८९.५४}अरतिं दुर्जयां चैव घोरां तृष्णां च पार्थिव
स्पर्शान्सर्वांस्तथा तन्द्रीं दुर्जयां नृपसत्तम

^{१२.२८९.५५}दीपयन्ति महात्मानः सूक्ष्ममात्मानमात्मना
वीतरागा महाप्राज्ञा ध्यानाध्ययनसंपदा

^{१२.२८९.५६}दुर्गस्त्वेष मतः पन्था ब्राह्मणानां विपश्चिताम्
न कश्चिद्व्रजति ह्यस्मिन्क्षेमेण भरतर्षभ

^{१२.२८९.५७}यथा कश्चिद्वनं घोरं बहुसर्पसरीसृपम्
श्वभ्रवत्तोयहीनं च दुर्गमं बहुकण्टकम्

^{१२.२८९.५८}अभक्तमटवीप्रायं दावदग्धमहीरुहम्
पन्थानं तस्कराकीर्णं क्षेमेणाभिपतेद्युवा

^{१२.२८९.५९}योगमार्गं तथासाद्य यः कश्चिद्भजते द्विजः
क्षेमेणोपरमेन्मार्गाद्बहुदोषो हि स स्मृतः

^{१२.२८९.६०}सुस्थेयं क्षुरधारासु निशितासु महीपते
धारणासु तु योगस्य दुःस्थेयमकृतात्मभिः

^{१२.२८९.६१}विपन्ना धारणास्तात नयन्ति नशुभां गतिम्
नेतृहीना यथा नावः पुरुषानर्णवे नृप

^{१२.२८९.६२}यस्तु तिष्ठति कौन्तेय धारणासु यथाविधि
मरणं जन्म दुःखं च सुखं च स विमुञ्चति

^{१२.२८९.६३}नानाशास्त्रेषु निष्पन्नं योगेष्विदमुदाहृतम्
परं योगं तु यत्कृत्स्नं निश्चितं तद्द्विजातिषु

^{१२.२८९.६४}परं हि तद्ब्रह्म महन्महात्म;न्ब्रह्माणमीशं वरदं च विष्णुम्
भवं च धर्मं च षडाननं च; षड्ब्रह्मपुत्रांश्च महानुभावान्

^{१२.२८९.६५}तमश्च कष्टं सुमहद्रजश्च; सत्त्वं च शुद्धं प्रकृतिं परां च
सिद्धिं च देवीं वरुणस्य पत्नीं; तेजश्च कृत्स्नं सुमहच्च धैर्यम्

^{१२.२८९.६६}ताराधिपं वै विमलं सतारं; विश्वांश्च देवानुरगान्पितॄंश्च
शैलांश्च कृत्स्नानुदधींश्च घोरा;न्नदीश्च सर्वाः सवनान्घनांश्च

^{१२.२८९.६७}नागान्नगान्यक्षगणान्दिशश्च; गन्धर्वसंघान्पुरुषान्स्त्रियश्च
परस्परं प्राप्य महान्महात्मा; विशेत योगी नचिराद्विमुक्तः

^{१२.२८९.६८}कथा च येयं नृपते प्रसक्ता; देवे महावीर्यमतौ शुभेयम्
योगान्स सर्वानभिभूय मर्त्या;न्नारायणात्मा कुरुते महात्मा