^{१२.२९०.१}युधिष्ठिर उवाच

^{१२.२९०.२}सम्यक्त्वयायं नृपते वर्णितः शिष्टसंमतः
योगमार्गो यथान्यायं शिष्यायेह हितैषिणा

^{१२.२९०.३}सांख्ये त्विदानीं कार्त्स्न्येन विधिं प्रब्रूहि पृच्छते
त्रिषु लोकेषु यज्ज्ञानं सर्वं तद्विदितं हि ते

^{१२.२९०.४}भीष्म उवाच

^{१२.२९०.५}शृणु मे त्वमिदं शुद्धं सांख्यानां विदितात्मनाम्
विहितं यतिभिर्बुद्धैः कपिलादिभिरीश्वरैः

^{१२.२९०.६}यस्मिन्न विभ्रमाः केचिद्दृश्यन्ते मनुजर्षभ
गुणाश्च यस्मिन्बहवो दोषहानिश्च केवला

^{१२.२९०.७}ज्ञानेन परिसंख्याय सदोषान्विषयान्नृप
मानुषान्दुर्जयान्कृत्स्नान्पैशाचान्विषयांस्तथा

^{१२.२९०.८}राक्षसान्विषयाञ्ज्ञात्वा यक्षाणां विषयांस्तथा
विषयानौरगाञ्ज्ञात्वा गान्धर्वविषयांस्तथा

^{१२.२९०.९}पितॄणां विषयाञ्ज्ञात्वा तिर्यक्षु चरतां नृप
सुपर्णविषयाञ्ज्ञात्वा मरुतां विषयांस्तथा

^{१२.२९०.१०}राजर्षिविषयाञ्ज्ञात्वा ब्रह्मर्षिविषयांस्तथा
आसुरान्विषयाञ्ज्ञात्वा वैश्वदेवांस्तथैव च

^{१२.२९०.११}देवर्षिविषयाञ्ज्ञात्वा योगानामपि चेश्वरान्
विषयांश्च प्रजेशानां ब्रह्मणो विषयांस्तथा

^{१२.२९०.१२}आयुषश्च परं कालं लोके विज्ञाय तत्त्वतः
सुखस्य च परं तत्त्वं विज्ञाय वदतां वर

^{१२.२९०.१३}प्राप्ते काले च यद्दुःखं पततां विषयैषिणाम्
तिर्यक्च पततां दुःखं पततां नरके च यत्

^{१२.२९०.१४}स्वर्गस्य च गुणान्कृत्स्नान्दोषान्सर्वांश्च भारत
वेदवादे च ये दोषा गुणा ये चापि वैदिकाः

^{१२.२९०.१५}ज्ञानयोगे च ये दोषा गुणा योगे च ये नृप
सांख्यज्ञाने च ये दोषास्तथैव च गुणा नृप

^{१२.२९०.१६}सत्त्वं दशगुणं ज्ञात्वा रजो नवगुणं तथा
तमश्चाष्टगुणं ज्ञात्वा बुद्धिं सप्तगुणां तथा

^{१२.२९०.१७}षड्गुणं च नभो ज्ञात्वा मनः पञ्चगुणं तथा
बुद्धिं चतुर्गुणां ज्ञात्वा तमश्च त्रिगुणं महत्

^{१२.२९०.१८}द्विगुणं च रजो ज्ञात्वा सत्त्वमेकगुणं पुनः
मार्गं विज्ञाय तत्त्वेन प्रलये प्रेक्षणं तथा

^{१२.२९०.१९}ज्ञानविज्ञानसंपन्नाः कारणैर्भाविताः शुभैः
प्राप्नुवन्ति शुभं मोक्षं सूक्ष्मा इव नभः परम्

^{१२.२९०.२०}रूपेण दृष्टिं संयुक्तां घ्राणं गन्धगुणेन च
शब्दे सक्तं तथा श्रोत्रं जिह्वां रसगुणेषु च

^{१२.२९०.२१}तनुं स्पर्शे तथा सक्तां वायुं नभसि चाश्रितम्
मोहं तमसि संसक्तं लोभमर्थेषु संश्रितम्

^{१२.२९०.२२}विष्णुं क्रान्ते बले शक्रं कोष्ठे सक्तं तथानलम्
अप्सु देवीं तथा सक्तामपस्तेजसि चाश्रिताः

^{१२.२९०.२३}तेजो वायौ तु संसक्तं वायुं नभसि चाश्रितम्
नभो महति संयुक्तं महद्बुद्धौ च संश्रितम्

^{१२.२९०.२४}बुद्धिं तमसि संसक्तां तमो रजसि चाश्रितम्
रजः सत्त्वे तथा सक्तं सत्त्वं सक्तं तथात्मनि

^{१२.२९०.२५}सक्तमात्मानमीशे च देवे नारायणे तथा
देवं मोक्षे च संसक्तं मोक्षं सक्तं तु न क्वचित्

^{१२.२९०.२६}ज्ञात्वा सत्त्वयुतं देहं वृतं षोडशभिर्गुणैः
स्वभावं चेतनां चैव ज्ञात्वा वै देहमाश्रिते

^{१२.२९०.२७}मध्यस्थमेकमात्मानं पापं यस्मिन्न विद्यते
द्वितीयं कर्म विज्ञाय नृपते विषयैषिणाम्

^{१२.२९०.२८}इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश्च सर्वानात्मनि संश्रितान्
प्राणापानौ समानं च व्यानोदानौ च तत्त्वतः

^{१२.२९०.२९}अवाक्चैवानिलं ज्ञात्वा प्रवहं चानिलं पुनः
सप्त वातांस्तथा शेषान्सप्तधा विधिवत्पुनः

^{१२.२९०.३०}प्रजापतीनृषींश्चैव मार्गांश्च सुबहून्वरान्
सप्तर्षींश्च बहूञ्ज्ञात्वा राजर्षींश्च परंतप

^{१२.२९०.३१}सुरर्षीन्महतश्चान्यान्महर्षीन्सूर्यसंनिभान्
ऐश्वर्याच्च्याविताञ्ज्ञात्वा कालेन महता नृप

^{१२.२९०.३२}महतां भूतसंघानां श्रुत्वा नाशं च पार्थिव
गतिं चाप्यशुभां ज्ञात्वा नृपते पापकर्मणाम्

^{१२.२९०.३३}वैतरण्यां च यद्दुःखं पतितानां यमक्षये
योनीषु च विचित्रासु संसारानशुभांस्तथा

^{१२.२९०.३४}जठरे चाशुभे वासं शोणितोदकभाजने
श्लेष्ममूत्रपुरीषे च तीव्रगन्धसमन्विते

^{१२.२९०.३५}शुक्रशोणितसंघाते मज्जास्नायुपरिग्रहे
सिराशतसमाकीर्णे नवद्वारे पुरेऽशुचौ

^{१२.२९०.३६}विज्ञायाहितमात्मानं योगांश्च विविधान्नृप
तामसानां च जन्तूनां रमणीयावृतात्मनाम्

^{१२.२९०.३७}सात्त्विकानां च जन्तूनां कुत्सितं भरतर्षभ
गर्हितं महतामर्थे सांख्यानां विदितात्मनाम्

^{१२.२९०.३८}उपप्लवांस्तथा घोराञ्शशिनस्तेजसस्तथा
ताराणां पतनं दृष्ट्वा नक्षत्राणां च पर्ययम्

^{१२.२९०.३९}द्वंद्वानां विप्रयोगं च विज्ञाय कृपणं नृप
अन्योन्यभक्षणं दृष्ट्वा भूतानामपि चाशुभम्

^{१२.२९०.४०}बाल्ये मोहं च विज्ञाय क्षयं देहस्य चाशुभम्
रागे मोहे च संप्राप्ते क्वचित्सत्त्वं समाश्रितम्

^{१२.२९०.४१}सहस्रेषु नरः कश्चिन्मोक्षबुद्धिं समाश्रितः
दुर्लभत्वं च मोक्षस्य विज्ञाय श्रुतिपूर्वकम्

^{१२.२९०.४२}बहुमानमलब्धेषु लब्धे मध्यस्थतां पुनः
विषयाणां च दौरात्म्यं विज्ञाय नृपते पुनः

^{१२.२९०.४३}गतासूनां च कौन्तेय देहान्दृष्ट्वा तथाशुभान्
वासं कुलेषु जन्तूनां दुःखं विज्ञाय भारत

^{१२.२९०.४४}ब्रह्मघ्नानां गतिं ज्ञात्वा पतितानां सुदारुणाम्
सुरापाने च सक्तानां ब्राह्मणानां दुरात्मनाम्
गुरुदारप्रसक्तानां गतिं विज्ञाय चाशुभाम्

^{१२.२९०.४५}जननीषु च वर्तन्ते ये न सम्यग्युधिष्ठिर
सदेवकेषु लोकेषु ये न वर्तन्ति मानवाः

^{१२.२९०.४६}तेन ज्ञानेन विज्ञाय गतिं चाशुभकर्मणाम्
तिर्यग्योनिगतानां च विज्ञाय गतयः पृथक्

^{१२.२९०.४७}वेदवादांस्तथा चित्रानृतूनां पर्ययांस्तथा
क्षयं संवत्सराणां च मासानां प्रक्षयं तथा

^{१२.२९०.४८}पक्षक्षयं तथा दृष्ट्वा दिवसानां च संक्षयम्
क्षयं वृद्धिं च चन्द्रस्य दृष्ट्वा प्रत्यक्षतस्तथा

^{१२.२९०.४९}वृद्धिं दृष्ट्वा समुद्राणां क्षयं तेषां तथा पुनः
क्षयं धनानां च तथा पुनर्वृद्धिं तथैव च

^{१२.२९०.५०}संयोगानां क्षयं दृष्ट्वा युगानां च विशेषतः
क्षयं च दृष्ट्वा शैलानां क्षयं च सरितां तथा

^{१२.२९०.५१}वर्णानां च क्षयं दृष्ट्वा क्षयान्तं च पुनः पुनः
जरामृत्युं तथा जन्म दृष्ट्वा दुःखानि चैव ह

^{१२.२९०.५२}देहदोषांस्तथा ज्ञात्वा तेषां दुःखं च तत्त्वतः
देहविक्लवतां चैव सम्यग्विज्ञाय भारत

^{१२.२९०.५३}आत्मदोषांश्च विज्ञाय सर्वानात्मनि संश्रितान्
स्वदेहादुत्थितान्गन्धांस्तथा विज्ञाय चाशुभान्

^{१२.२९०.५४}युधिष्ठिर उवाच

^{१२.२९०.५५}कान्स्वगात्रोद्भवान्दोषान्पश्यस्यमितविक्रम
एतन्मे संशयं कृत्स्नं वक्तुमर्हसि तत्त्वतः

^{१२.२९०.५६}भीष्म उवाच

^{१२.२९०.५७}पञ्च दोषान्प्रभो देहे प्रवदन्ति मनीषिणः
मार्गज्ञाः कापिलाः सांख्याः शृणु तानरिसूदन

^{१२.२९०.५८}कामक्रोधौ भयं निद्रा पञ्चमः श्वास उच्यते
एते दोषाः शरीरेषु दृश्यन्ते सर्वदेहिनाम्

^{१२.२९०.५९}छिन्दन्ति क्षमया क्रोधं कामं संकल्पवर्जनात्
सत्त्वसंशीलनान्निद्रामप्रमादाद्भयं तथा
छिन्दन्ति पञ्चमं श्वासं लघ्वाहारतया नृप

^{१२.२९०.६०}गुणान्गुणशतैर्ज्ञात्वा दोषान्दोषशतैरपि
हेतून्हेतुशतैश्चित्रैश्चित्रान्विज्ञाय तत्त्वतः

^{१२.२९०.६१}अपां फेनोपमं लोकं विष्णोर्मायाशतैर्वृतम्
चित्तभित्तिप्रतीकाशं नलसारमनर्थकम्

^{१२.२९०.६२}तमः श्वभ्रनिभं दृष्ट्वा वर्षबुद्बुदसंनिभम्
नाशप्रायं सुखाद्धीनं नाशोत्तरमभावगम्
रजस्तमसि संमग्नं पङ्के द्विपमिवावशम्

^{१२.२९०.६३}सांख्या राजन्महाप्राज्ञास्त्यक्त्वा देहं प्रजाकृतम्
ज्ञानज्ञेयेन सांख्येन व्यापिना महता नृप

^{१२.२९०.६४}राजसानशुभान्गन्धांस्तामसांश्च तथाविधान्
पुण्यांश्च सात्त्विकान्गन्धान्स्पर्शजान्देहसंश्रितान्
छित्त्वाशु ज्ञानशस्त्रेण तपोदण्डेन भारत

^{१२.२९०.६५}ततो दुःखोदकं घोरं चिन्ताशोकमहाह्रदम्
व्याधिमृत्युमहाग्राहं महाभयमहोरगम्

^{१२.२९०.६६}तमःकूर्मं रजोमीनं प्रज्ञया संतरन्त्युत
स्नेहपङ्कं जरादुर्गं स्पर्शद्वीपमरिंदम

^{१२.२९०.६७}कर्मागाधं सत्यतीरं स्थितव्रतमिदं नृप
हिंसाशीघ्रमहावेगं नानारसमहाकरम्

^{१२.२९०.६८}नानाप्रीतिमहारत्नं दुःखज्वरसमीरणम्
शोकतृष्णामहावर्तं तीक्ष्णव्याधिमहागजम्

^{१२.२९०.६९}अस्थिसंघातसंघाटं श्लेष्मफेनमरिंदम
दानमुक्ताकरं भीमं शोणितह्रदविद्रुमम्

^{१२.२९०.७०}हसितोत्क्रुष्टनिर्घोषं नानाज्ञानसुदुस्तरम्
रोदनाश्रुमलक्षारं सङ्गत्यागपरायणम्

^{१२.२९०.७१}पुनराजन्मलोकौघं पुत्रबान्धवपत्तनम्
अहिंसासत्यमर्यादं प्राणत्यागमहोर्मिणम्

^{१२.२९०.७२}वेदान्तगमनद्वीपं सर्वभूतदयोदधिम्
मोक्षदुष्प्रापविषयं वडवामुखसागरम्

^{१२.२९०.७३}तरन्ति मुनयः सिद्धा ज्ञानयोगेन भारत
तीर्त्वा च दुस्तरं जन्म विशन्ति विमलं नभः

^{१२.२९०.७४}ततस्तान्सुकृतीन्सांख्यान्सूर्यो वहति रश्मिभिः
पद्मतन्तुवदाविश्य प्रवहन्विषयान्नृप

^{१२.२९०.७५}तत्र तान्प्रवहो वायुः प्रतिगृह्णाति भारत
वीतरागान्यतीन्सिद्धान्वीर्ययुक्तांस्तपोधनान्

^{१२.२९०.७६}सूक्ष्मः शीतः सुगन्धी च सुखस्पर्शश्च भारत
सप्तानां मरुतां श्रेष्ठो लोकान्गच्छति यः शुभान्
स तान्वहति कौन्तेय नभसः परमां गतिम्

^{१२.२९०.७७}नभो वहति लोकेश रजसः परमां गतिम्
रजो वहति राजेन्द्र सत्त्वस्य परमां गतिम्

^{१२.२९०.७८}सत्त्वं वहति शुद्धात्मन्परं नारायणं प्रभुम्
प्रभुर्वहति शुद्धात्मा परमात्मानमात्मना

^{१२.२९०.७९}परमात्मानमासाद्य तद्भूतायतनामलाः
अमृतत्वाय कल्पन्ते न निवर्तन्ति चाभिभो
परमा सा गतिः पार्थ निर्द्वंद्वानां महात्मनाम्

^{१२.२९०.८०}युधिष्ठिर उवाच

^{१२.२९०.८१}स्थानमुत्तममासाद्य भगवन्तं स्थिरव्रताः
आजन्ममरणं वा ते स्मरन्त्युत न वानघ

^{१२.२९०.८२}यदत्र तथ्यं तन्मे त्वं यथावद्वक्तुमर्हसि
त्वदृते मानवं नान्यं प्रष्टुमर्हामि कौरव

^{१२.२९०.८३}मोक्षदोषो महानेष प्राप्य सिद्धिं गतानृषीन्
यदि तत्रैव विज्ञाने वर्तन्ते यतयः परे

^{१२.२९०.८४}प्रवृत्तिलक्षणं धर्मं पश्यामि परमं नृप
मग्नस्य हि परे ज्ञाने किं नु दुःखतरं भवेत्

^{१२.२९०.८५}भीष्म उवाच

^{१२.२९०.८६}यथान्यायं त्वया तात प्रश्नः पृष्टः सुसंकटः
बुद्धानामपि संमोहः प्रश्नेऽस्मिन्भरतर्षभ
अत्रापि तत्त्वं परमं शृणु सम्यङ्मयेरितम्

^{१२.२९०.८७}बुद्धिश्च परमा यत्र कापिलानां महात्मनाम्
इन्द्रियाण्यपि बुध्यन्ते स्वदेहं देहिनो नृप
कारणान्यात्मनस्तानि सूक्ष्मः पश्यति तैस्तु सः

^{१२.२९०.८८}आत्मना विप्रहीणानि काष्ठकुड्यसमानि तु
विनश्यन्ति न संदेहः फेना इव महार्णवे

^{१२.२९०.८९}इन्द्रियैः सह सुप्तस्य देहिनः शत्रुतापन
सूक्ष्मश्चरति सर्वत्र नभसीव समीरणः

^{१२.२९०.९०}स पश्यति यथान्यायं स्पर्शान्स्पृशति चाभिभो
बुध्यमानो यथापूर्वमखिलेनेह भारत

^{१२.२९०.९१}इन्द्रियाणीह सर्वाणि स्वे स्वे स्थाने यथाविधि
अनीशत्वात्प्रलीयन्ते सर्पा हतविषा इव

^{१२.२९०.९२}इन्द्रियाणां तु सर्वेषां स्वस्थानेष्वेव सर्वशः
आक्रम्य गतयः सूक्ष्माश्चरत्यात्मा न संशयः

^{१२.२९०.९३}सत्त्वस्य च गुणान्कृत्स्नान्रजसश्च गुणान्पुनः
गुणांश्च तमसः सर्वान्गुणान्बुद्धेश्च भारत

^{१२.२९०.९४}गुणांश्च मनसस्तद्वन्नभसश्च गुणांस्तथा
गुणान्वायोश्च धर्मात्मंस्तेजसश्च गुणान्पुनः

^{१२.२९०.९५}अपां गुणांस्तथा पार्थ पार्थिवांश्च गुणानपि
सर्वात्मना गुणैर्व्याप्य क्षेत्रज्ञः स युधिष्ठिर

^{१२.२९०.९६}आत्मा च याति क्षेत्रज्ञं कर्मणी च शुभाशुभे
शिष्या इव महात्मानमिन्द्रियाणि च तं विभो

^{१२.२९०.९७}प्रकृतिं चाप्यतिक्रम्य गच्छत्यात्मानमव्ययम्
परं नारायणात्मानं निर्द्वंद्वं प्रकृतेः परम्

^{१२.२९०.९८}विमुक्तः पुण्यपापेभ्यः प्रविष्टस्तमनामयम्
परमात्मानमगुणं न निवर्तति भारत

^{१२.२९०.९९}शिष्टं त्वत्र मनस्तात इन्द्रियाणि च भारत
आगच्छन्ति यथाकालं गुरोः संदेशकारिणः

^{१२.२९०.१००}शक्यं चाल्पेन कालेन शान्तिं प्राप्तुं गुणार्थिना
एवं युक्तेन कौन्तेय युक्तज्ञानेन मोक्षिणा

^{१२.२९०.१०१}सांख्या राजन्महाप्राज्ञा गच्छन्ति परमां गतिम्
ज्ञानेनानेन कौन्तेय तुल्यं ज्ञानं न विद्यते

^{१२.२९०.१०२}अत्र ते संशयो मा भूज्ज्ञानं सांख्यं परं मतम्
अक्षरं ध्रुवमव्यक्तं पूर्वं ब्रह्म सनातनम्

^{१२.२९०.१०३}अनादिमध्यनिधनं निर्द्वंद्वं कर्तृ शाश्वतम्
कूटस्थं चैव नित्यं च यद्वदन्ति शमात्मकाः

^{१२.२९०.१०४}यतः सर्वाः प्रवर्तन्ते सर्गप्रलयविक्रियाः
यच्च शंसन्ति शास्त्रेषु वदन्ति परमर्षयः

^{१२.२९०.१०५}सर्वे विप्राश्च देवाश्च तथागमविदो जनाः
ब्रह्मण्यं परमं देवमनन्तं परतोऽच्युतम्

^{१२.२९०.१०६}प्रार्थयन्तश्च तं विप्रा वदन्ति गुणबुद्धयः
सम्यग्युक्तास्तथा योगाः सांख्याश्चामितदर्शनाः

^{१२.२९०.१०७}अमूर्तेस्तस्य कौन्तेय सांख्यं मूर्तिरिति श्रुतिः
अभिज्ञानानि तस्याहुर्मतं हि भरतर्षभ

^{१२.२९०.१०८}द्विविधानीह भूतानि पृथिव्यां पृथिवीपते
जङ्गमागमसंज्ञानि जङ्गमं तु विशिष्यते

^{१२.२९०.१०९}ज्ञानं महद्यद्धि महत्सु राज;न्वेदेषु सांख्येषु तथैव योगे
यच्चापि दृष्टं विविधं पुराणं; सांख्यागतं तन्निखिलं नरेन्द्र

^{१२.२९०.११०}यच्चेतिहासेषु महत्सु दृष्टं; यच्चार्थशास्त्रे नृप शिष्टजुष्टे
ज्ञानं च लोके यदिहास्ति किंचि;त्सांख्यागतं तच्च महन्महात्मन्

^{१२.२९०.१११}शमश्च दृष्टः परमं बलं च; ज्ञानं च सूक्ष्मं च यथावदुक्तम्
तपांसि सूक्ष्माणि सुखानि चैव; सांख्ये यथावद्विहितानि राजन्

^{१२.२९०.११२}विपर्यये तस्य हि पार्थ देवा;न्गच्छन्ति सांख्याः सततं सुखेन
तांश्चानुसंचार्य ततः कृतार्थाः; पतन्ति विप्रेषु यतेषु भूयः

^{१२.२९०.११३}हित्वा च देहं प्रविशन्ति मोक्षं; दिवौकसो द्यामिव पार्थ सांख्याः
ततोऽधिकं तेऽभिरता महार्हे; सांख्ये द्विजाः पार्थिव शिष्टजुष्टे

^{१२.२९०.११४}तेषां न तिर्यग्गमनं हि दृष्टं; नावाग्गतिः पापकृतां निवासः
न चाबुधानामपि ते द्विजातयो; ये ज्ञानमेतन्नृपतेऽनुरक्ताः

^{१२.२९०.११५}सांख्यं विशालं परमं पुराणं; महार्णवं विमलमुदारकान्तम्
कृत्स्नं च सांख्यं नृपते महात्मा; नारायणो धारयतेऽप्रमेयम्

^{१२.२९०.११६}एतन्मयोक्तं नरदेव तत्त्वं; नारायणो विश्वमिदं पुराणम्
स सर्गकाले च करोति सर्गं; संहारकाले च तदत्ति भूयः