^{१२.२९८.१}युधिष्ठिर उवाच

^{१२.२९८.२}धर्माधर्मविमुक्तं यद्विमुक्तं सर्वसंश्रयात्
जन्ममृत्युविमुक्तं च विमुक्तं पुण्यपापयोः

^{१२.२९८.३}यच्छिवं नित्यमभयं नित्यं चाक्षरमव्ययम्
शुचि नित्यमनायासं तद्भवान्वक्तुमर्हति

^{१२.२९८.४}भीष्म उवाच

^{१२.२९८.५}अत्र ते वर्तयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम्
याज्ञवल्क्यस्य संवादं जनकस्य च भारत

^{१२.२९८.६}याज्ञवल्क्यमृषिश्रेष्ठं दैवरातिर्महायशाः
पप्रच्छ जनको राजा प्रश्नं प्रश्नविदां वरः

^{१२.२९८.७}कतीन्द्रियाणि विप्रर्षे कति प्रकृतयः स्मृताः
किमव्यक्तं परं ब्रह्म तस्माच्च परतस्तु किम्

^{१२.२९८.८}प्रभवं चाप्ययं चैव कालसंख्यां तथैव च
वक्तुमर्हसि विप्रेन्द्र त्वदनुग्रहकाङ्क्षिणः

^{१२.२९८.९}अज्ञानात्परिपृच्छामि त्वं हि ज्ञानमयो निधिः
तदहं श्रोतुमिच्छामि सर्वमेतदसंशयम्

^{१२.२९८.१०}याज्ञवल्क्य उवाच

^{१२.२९८.११}श्रूयतामवनीपाल यदेतदनुपृच्छसि
योगानां परमं ज्ञानं सांख्यानां च विशेषतः

^{१२.२९८.१२}न तवाविदितं किंचिन्मां तु जिज्ञासते भवान्
पृष्टेन चापि वक्तव्यमेष धर्मः सनातनः

^{१२.२९८.१३}अष्टौ प्रकृतयः प्रोक्ता विकाराश्चापि षोडश
अथ सप्त तु व्यक्तानि प्राहुरध्यात्मचिन्तकाः

^{१२.२९८.१४}अव्यक्तं च महांश्चैव तथाहंकार एव च
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्

^{१२.२९८.१५}एताः प्रकृतयस्त्वष्टौ विकारानपि मे शृणु
श्रोत्रं त्वक्चैव चक्षुश्च जिह्वा घ्राणं च पञ्चमम्

^{१२.२९८.१६}शब्दस्पर्शौ च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च
वाक्च हस्तौ च पादौ च पायुर्मेढ्रं तथैव च

^{१२.२९८.१७}एते विशेषा राजेन्द्र महाभूतेषु पञ्चसु
बुद्धीन्द्रियाण्यथैतानि सविशेषाणि मैथिल

^{१२.२९८.१८}मनः षोडशकं प्राहुरध्यात्मगतिचिन्तकाः
त्वं चैवान्ये च विद्वांसस्तत्त्वबुद्धिविशारदाः

^{१२.२९८.१९}अव्यक्ताच्च महानात्मा समुत्पद्यति पार्थिव
प्रथमं सर्गमित्येतदाहुः प्राधानिकं बुधाः

^{१२.२९८.२०}महतश्चाप्यहंकार उत्पद्यति नराधिप
द्वितीयं सर्गमित्याहुरेतद्बुद्ध्यात्मकं स्मृतम्

^{१२.२९८.२१}अहंकाराच्च संभूतं मनो भूतगुणात्मकम्
तृतीयः सर्ग इत्येष आहंकारिक उच्यते

^{१२.२९८.२२}मनसस्तु समुद्भूता महाभूता नराधिप
चतुर्थं सर्गमित्येतन्मानसं परिचक्षते

^{१२.२९८.२३}शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च
पञ्चमं सर्गमित्याहुर्भौतिकं भूतचिन्तकाः

^{१२.२९८.२४}श्रोत्रं त्वक्चैव चक्षुश्च जिह्वा घ्राणं च पञ्चमम्
सर्गं तु षष्ठमित्याहुर्बहुचिन्तात्मकं स्मृतम्

^{१२.२९८.२५}अधः श्रोत्रेन्द्रियग्राम उत्पद्यति नराधिप
सप्तमं सर्गमित्याहुरेतदैन्द्रियकं स्मृतम्

^{१२.२९८.२६}ऊर्ध्वस्रोतस्तथा तिर्यगुत्पद्यति नराधिप
अष्टमं सर्गमित्याहुरेतदार्जवकं बुधाः

^{१२.२९८.२७}तिर्यक्स्रोतस्त्वधःस्रोत उत्पद्यति नराधिप
नवमं सर्गमित्याहुरेतदार्जवकं बुधाः

^{१२.२९८.२८}एतानि नव सर्गाणि तत्त्वानि च नराधिप
चतुर्विंशतिरुक्तानि यथाश्रुति निदर्शनात्

^{१२.२९८.२९}अत ऊर्ध्वं महाराज गुणस्यैतस्य तत्त्वतः
महात्मभिरनुप्रोक्तां कालसंख्यां निबोध मे