^{१२.३०२.१}याज्ञवल्क्य उवाच

^{१२.३०२.२}एते प्रधानस्य गुणास्त्रयः पुरुषसत्तम
कृत्स्नस्य चैव जगतस्तिष्ठन्त्यनपगाः सदा

^{१२.३०२.३}शतधा सहस्रधा चैव तथा शतसहस्रधा
कोटिशश्च करोत्येष प्रत्यगात्मानमात्मना

^{१२.३०२.४}सात्त्विकस्योत्तमं स्थानं राजसस्येह मध्यमम्
तामसस्याधमं स्थानं प्राहुरध्यात्मचिन्तकाः

^{१२.३०२.५}केवलेनेह पुण्येन गतिमूर्ध्वामवाप्नुयात्
पुण्यपापेन मानुष्यमधर्मेणाप्यधोगतिम्

^{१२.३०२.६}द्वंद्वमेषां त्रयाणां तु संनिपातं च तत्त्वतः
सत्त्वस्य रजसश्चैव तमसश्च शृणुष्व मे

^{१२.३०२.७}सत्त्वस्य तु रजो दृष्टं रजसश्च तमस्तथा
तमसश्च तथा सत्त्वं सत्त्वस्याव्यक्तमेव च

^{१२.३०२.८}अव्यक्तसत्त्वसंयुक्तो देवलोकमवाप्नुयात्
रजःसत्त्वसमायुक्तो मनुष्येषूपपद्यते

^{१२.३०२.९}रजस्तमोभ्यां संयुक्तस्तिर्यग्योनिषु जायते
रजस्तामससत्त्वैश्च युक्तो मानुष्यमाप्नुयात्

^{१२.३०२.१०}पुण्यपापवियुक्तानां स्थानमाहुर्मनीषिणाम्
शाश्वतं चाव्ययं चैव अक्षरं चाभयं च यत्

^{१२.३०२.११}ज्ञानिनां संभवं श्रेष्ठं स्थानमव्रणमच्युतम्
अतीन्द्रियमबीजं च जन्ममृत्युतमोनुदम्

^{१२.३०२.१२}अव्यक्तस्थं परं यत्तत्पृष्टस्तेऽहं नराधिप
स एष प्रकृतिष्ठो हि तस्थुरित्यभिधीयते

^{१२.३०२.१३}अचेतनश्चैष मतः प्रकृतिस्थश्च पार्थिव
एतेनाधिष्ठितश्चैव सृजते संहरत्यपि

^{१२.३०२.१४}जनक उवाच

^{१२.३०२.१५}अनादिनिधनावेतावुभावेव महामुने
अमूर्तिमन्तावचलावप्रकम्प्यौ च निर्व्रणौ

^{१२.३०२.१६}अग्राह्यावृषिशार्दूल कथमेको ह्यचेतनः
चेतनावांस्तथा चैकः क्षेत्रज्ञ इति भाषितः

^{१२.३०२.१७}त्वं हि विप्रेन्द्र कार्त्स्न्येन मोक्षधर्ममुपाससे
साकल्यं मोक्षधर्मस्य श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः

^{१२.३०२.१८}अस्तित्वं केवलत्वं च विनाभावं तथैव च
तथैवोत्क्रमणस्थानं देहिनोऽपि वियुज्यतः

^{१२.३०२.१९}कालेन यद्धि प्राप्नोति स्थानं तद्ब्रूहि मे द्विज
सांख्यज्ञानं च तत्त्वेन पृथग्योगं तथैव च

^{१२.३०२.२०}अरिष्टानि च तत्त्वेन वक्तुमर्हसि सत्तम
विदितं सर्वमेतत्ते पाणावामलकं यथा