^{१२.३२२.१}भीष्म उवाच

^{१२.३२२.२}स एवमुक्तो द्विपदां वरिष्ठो; नारायणेनोत्तमपूरुषेण
जगाद वाक्यं द्विपदां वरिष्ठं; नारायणं लोकहिताधिवासम्

^{१२.३२२.३}यदर्थमात्मप्रभवेह जन्म; तवोत्तमं धर्मगृहे चतुर्धा
तत्साध्यतां लोकहितार्थमद्य; गच्छामि द्रष्टुं प्रकृतिं तवाद्याम्

^{१२.३२२.४}वेदाः स्वधीता मम लोकनाथ; तप्तं तपो नानृतमुक्तपूर्वम्
पूजां गुरूणां सततं करोमि; परस्य गुह्यं न च भिन्नपूर्वम्

^{१२.३२२.५}गुप्तानि चत्वारि यथागमं मे; शत्रौ च मित्रे च समोऽस्मि नित्यम्
तं चादिदेवं सततं प्रपन्न; एकान्तभावेन वृणोम्यजस्रम्
एभिर्विशेषैः परिशुद्धसत्त्वः; कस्मान्न पश्येयमनन्तमीशम्

^{१२.३२२.६}तत्पारमेष्ठ्यस्य वचो निशम्य; नारायणः सात्वतधर्मगोप्ता
गच्छेति तं नारदमुक्तवान्स; संपूजयित्वात्मविधिक्रियाभिः

^{१२.३२२.७}ततो विसृष्टः परमेष्ठिपुत्रः; सोऽभ्यर्चयित्वा तमृषिं पुराणम्
खमुत्पपातोत्तमवेगयुक्त;स्ततोऽधिमेरौ सहसा निलिल्ये

^{१२.३२२.८}तत्रावतस्थे च मुनिर्मुहूर्त;मेकान्तमासाद्य गिरेः स शृङ्गे
आलोकयन्नुत्तरपश्चिमेन; ददर्श चात्यद्भुतरूपयुक्तम्

^{१२.३२२.९}क्षीरोदधेरुत्तरतो हि द्वीपः; श्वेतः स नाम्ना प्रथितो विशालः
मेरोः सहस्रैः स हि योजनानां; द्वात्रिंशतोर्ध्वं कविभिर्निरुक्तः

^{१२.३२२.१०}अतीन्द्रियाश्चानशनाश्च तत्र; निष्पन्दहीनाः सुसुगन्धिनश्च
श्वेताः पुमांसो गतसर्वपापा;श्चक्षुर्मुषः पापकृतां नराणाम्

^{१२.३२२.११}वज्रास्थिकायाः सममानोन्माना; दिव्यान्वयरूपाः शुभसारोपेताः
छत्राकृतिशीर्षा मेघौघनिनादाः; सत्पुष्करचतुष्का राजीवशतपादाः

^{१२.३२२.१२}षष्ट्या दन्तैर्युक्ताः शुक्लै;रष्टाभिर्दंष्ट्राभिर्ये
जिह्वाभिर्ये विष्वग्वक्त्रं; लेलिह्यन्ते सूर्यप्रख्यम्

^{१२.३२२.१३}भक्त्या देवं विश्वोत्पन्नं; यस्मात्सर्वे लोकाः सूताः
वेदा धर्मा मुनयः शान्ता; देवाः सर्वे तस्य विसर्गाः

^{१२.३२२.१४}युधिष्ठिर उवाच

^{१२.३२२.१५}अतीन्द्रिया निराहारा अनिष्पन्दाः सुगन्धिनः
कथं ते पुरुषा जाताः का तेषां गतिरुत्तमा

^{१२.३२२.१६}ये विमुक्ता भवन्तीह नरा भरतसत्तम
तेषां लक्षणमेतद्धि यच्छ्वेतद्वीपवासिनाम्

^{१२.३२२.१७}तस्मान्मे संशयं छिन्धि परं कौतूहलं हि मे
त्वं हि सर्वकथारामस्त्वां चैवोपाश्रिता वयम्

^{१२.३२२.१८}भीष्म उवाच

^{१२.३२२.१९}विस्तीर्णैषा कथा राजञ्श्रुता मे पितृसंनिधौ
सैषा तव हि वक्तव्या कथासारो हि स स्मृतः

^{१२.३२२.२०}राजोपरिचरो नाम बभूवाधिपतिर्भुवः
आखण्डलसखः ख्यातो भक्तो नारायणं हरिम्

^{१२.३२२.२१}धार्मिको नित्यभक्तश्च पितॄन्नित्यमतन्द्रितः
साम्राज्यं तेन संप्राप्तं नारायणवरात्पुरा

^{१२.३२२.२२}सात्वतं विधिमास्थाय प्राक्सूर्यमुखनिःसृतम्
पूजयामास देवेशं तच्छेषेण पितामहान्

^{१२.३२२.२३}पितृशेषेण विप्रांश्च संविभज्याश्रितांश्च सः
शेषान्नभुक्सत्यपरः सर्वभूतेष्वहिंसकः
सर्वभावेन भक्तः स देवदेवं जनार्दनम्

^{१२.३२२.२४}तस्य नारायणे भक्तिं वहतोऽमित्रकर्शन
एकशय्यासनं शक्रो दत्तवान्देवराट्स्वयम्

^{१२.३२२.२५}आत्मा राज्यं धनं चैव कलत्रं वाहनानि च
एतद्भगवते सर्वमिति तत्प्रेक्षितं सदा

^{१२.३२२.२६}काम्यनैमित्तिकाजस्रं यज्ञियाः परमक्रियाः
सर्वाः सात्वतमास्थाय विधिं चक्रे समाहितः

^{१२.३२२.२७}पञ्चरात्रविदो मुख्यास्तस्य गेहे महात्मनः
प्रायणं भगवत्प्रोक्तं भुञ्जते चाग्रभोजनम्

^{१२.३२२.२८}तस्य प्रशासतो राज्यं धर्मेणामित्रघातिनः
नानृता वाक्समभवन्मनो दुष्टं न चाभवत्
न च कायेन कृतवान्स पापं परमण्वपि

^{१२.३२२.२९}ये हि ते मुनयः ख्याताः सप्त चित्रशिखण्डिनः
तैरेकमतिभिर्भूत्वा यत्प्रोक्तं शास्त्रमुत्तमम्

^{१२.३२२.३०}मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः
वसिष्ठश्च महातेजा एते चित्रशिखण्डिनः

^{१२.३२२.३१}सप्त प्रकृतयो ह्येतास्तथा स्वायंभुवोऽष्टमः
एताभिर्धार्यते लोकस्ताभ्यः शास्त्रं विनिःसृतम्

^{१२.३२२.३२}एकाग्रमनसो दान्ता मुनयः संयमे रताः
इदं श्रेय इदं ब्रह्म इदं हितमनुत्तमम्
लोकान्संचिन्त्य मनसा ततः शास्त्रं प्रचक्रिरे

^{१२.३२२.३३}तत्र धर्मार्थकामा हि मोक्षः पश्चाच्च कीर्तितः
मर्यादा विविधाश्चैव दिवि भूमौ च संस्थिताः

^{१२.३२२.३४}आराध्य तपसा देवं हरिं नारायणं प्रभुम्
दिव्यं वर्षसहस्रं वै सर्वे ते ऋषिभिः सह

^{१२.३२२.३५}नारायणानुशास्ता हि तदा देवी सरस्वती
विवेश तानृषीन्सर्वाँल्लोकानां हितकाम्यया

^{१२.३२२.३६}ततः प्रवर्तिता सम्यक्तपोविद्भिर्द्विजातिभिः
शब्दे चार्थे च हेतौ च एषा प्रथमसर्गजा

^{१२.३२२.३७}आदावेव हि तच्छास्त्रमोंकारस्वरभूषितम्
ऋषिभिर्भावितं तत्र यत्र कारुणिको ह्यसौ

^{१२.३२२.३८}ततः प्रसन्नो भगवाननिर्दिष्टशरीरगः
ऋषीनुवाच तान्सर्वानदृश्यः पुरुषोत्तमः

^{१२.३२२.३९}कृतं शतसहस्रं हि श्लोकानामिदमुत्तमम्
लोकतन्त्रस्य कृत्स्नस्य यस्माद्धर्मः प्रवर्तते

^{१२.३२२.४०}प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च योनिरेतद्भविष्यति
ऋग्यजुःसामभिर्जुष्टमथर्वाङ्गिरसैस्तथा

^{१२.३२२.४१}तथा प्रमाणं हि मया कृतो ब्रह्मा प्रसादजः
रुद्रश्च क्रोधजो विप्रा यूयं प्रकृतयस्तथा

^{१२.३२२.४२}सूर्याचन्द्रमसौ वायुर्भूमिरापोऽग्निरेव च
सर्वे च नक्षत्रगणा यच्च भूताभिशब्दितम्

^{१२.३२२.४३}अधिकारेषु वर्तन्ते यथास्वं ब्रह्मवादिनः
सर्वे प्रमाणं हि यथा तथैतच्छास्त्रमुत्तमम्

^{१२.३२२.४४}भविष्यति प्रमाणं वै एतन्मदनुशासनम्
अस्मात्प्रवक्ष्यते धर्मान्मनुः स्वायंभुवः स्वयम्

^{१२.३२२.४५}उशना बृहस्पतिश्चैव यदोत्पन्नौ भविष्यतः
तदा प्रवक्ष्यतः शास्त्रं युष्मन्मतिभिरुद्धृतम्

^{१२.३२२.४६}स्वायंभुवेषु धर्मेषु शास्त्रे चोशनसा कृते
बृहस्पतिमते चैव लोकेषु प्रविचारिते

^{१२.३२२.४७}युष्मत्कृतमिदं शास्त्रं प्रजापालो वसुस्ततः
बृहस्पतिसकाशाद्वै प्राप्स्यते द्विजसत्तमाः

^{१२.३२२.४८}स हि मद्भावितो राजा मद्भक्तश्च भविष्यति
तेन शास्त्रेण लोकेषु क्रियाः सर्वाः करिष्यति

^{१२.३२२.४९}एतद्धि सर्वशास्त्राणां शास्त्रमुत्तमसंज्ञितम्
एतदर्थ्यं च धर्म्यं च यशस्यं चैतदुत्तमम्

^{१२.३२२.५०}अस्य प्रवर्तनाच्चैव प्रजावन्तो भविष्यथ
स च राजा श्रिया युक्तो भविष्यति महान्वसुः

^{१२.३२२.५१}संस्थिते तु नृपे तस्मिञ्शास्त्रमेतत्सनातनम्
अन्तर्धास्यति तत्सत्यमेतद्वः कथितं मया

^{१२.३२२.५२}एतावदुक्त्वा वचनमदृश्यः पुरुषोत्तमः
विसृज्य तानृषीन्सर्वान्कामपि प्रस्थितो दिशम्

^{१२.३२२.५३}ततस्ते लोकपितरः सर्वलोकार्थचिन्तकाः
प्रावर्तयन्त तच्छास्त्रं धर्मयोनिं सनातनम्

^{१२.३२२.५४}उत्पन्नेऽऽङ्गिरसे चैव युगे प्रथमकल्पिते
साङ्गोपनिषदं शास्त्रं स्थापयित्वा बृहस्पतौ

^{१२.३२२.५५}जग्मुर्यथेप्सितं देशं तपसे कृतनिश्चयाः
धारणात्सर्वलोकानां सर्वधर्मप्रवर्तकाः