^{१२.३८.१}युधिष्ठिर उवाच

^{१२.३८.२}श्रोतुमिच्छामि भगवन्विस्तरेण महामुने
राजधर्मान्द्विजश्रेष्ठ चातुर्वर्ण्यस्य चाखिलान्

^{१२.३८.३}आपत्सु च यथा नीतिर्विधातव्या महीक्षिता
धर्म्यमालम्ब्य पन्थानं विजयेयं कथं महीम्

^{१२.३८.४}प्रायश्चित्तकथा ह्येषा भक्ष्याभक्ष्यविवर्धिता
कौतूहलानुप्रवणा हर्षं जनयतीव मे

^{१२.३८.५}धर्मचर्या च राज्यं च नित्यमेव विरुध्यते
येन मुह्यति मे चेतश्चिन्तयानस्य नित्यशः

^{१२.३८.६}वैशंपायन उवाच

^{१२.३८.७}तमुवाच महातेजा व्यासो वेदविदां वरः
नारदं समभिप्रेक्ष्य सर्वं जानन्पुरातनम्

^{१२.३८.८}श्रोतुमिच्छसि चेद्धर्मानखिलेन युधिष्ठिर
प्रैहि भीष्मं महाबाहो वृद्धं कुरुपितामहम्

^{१२.३८.९}स ते सर्वरहस्येषु संशयान्मनसि स्थितान्
छेत्ता भागीरथीपुत्रः सर्वज्ञः सर्वधर्मवित्

^{१२.३८.१०}जनयामास यं देवी दिव्या त्रिपथगा नदी
साक्षाद्ददर्श यो देवान्सर्वाञ्शक्रपुरोगमान्

^{१२.३८.११}बृहस्पतिपुरोगांश्च देवर्षीनसकृत्प्रभुः
तोषयित्वोपचारेण राजनीतिमधीतवान्

^{१२.३८.१२}उशना वेद यच्छास्त्रं देवासुरगुरुर्द्विजः
तच्च सर्वं सवैयाख्यं प्राप्तवान्कुरुसत्तमः

^{१२.३८.१३}भार्गवाच्च्यवनाच्चापि वेदानङ्गोपबृंहितान्
प्रतिपेदे महाबुद्धिर्वसिष्ठाच्च यतव्रतात्

^{१२.३८.१४}पितामहसुतं ज्येष्ठं कुमारं दीप्ततेजसम्
अध्यात्मगतितत्त्वज्ञमुपाशिक्षत यः पुरा

^{१२.३८.१५}मार्कण्डेयमुखात्कृत्स्नं यतिधर्ममवाप्तवान्
रामादस्त्राणि शक्राच्च प्राप्तवान्भरतर्षभ

^{१२.३८.१६}मृत्युरात्मेच्छया यस्य जातस्य मनुजेष्वपि
तथानपत्यस्य सतः पुण्यलोका दिवि श्रुताः

^{१२.३८.१७}यस्य ब्रह्मर्षयः पुण्या नित्यमासन्सभासदः
यस्य नाविदितं किंचिज्ज्ञानज्ञेयेषु विद्यते

^{१२.३८.१८}स ते वक्ष्यति धर्मज्ञः सूक्ष्मधर्मार्थतत्त्ववित्
तमभ्येहि पुरा प्राणान्स विमुञ्चति धर्मवित्

^{१२.३८.१९}एवमुक्तस्तु कौन्तेयो दीर्घप्रज्ञो महाद्युतिः
उवाच वदतां श्रेष्ठं व्यासं सत्यवतीसुतम्

^{१२.३८.२०}वैशसं सुमहत्कृत्वा ज्ञातीनां लोमहर्षणम्
आगस्कृत्सर्वलोकस्य पृथिवीनाशकारकः

^{१२.३८.२१}घातयित्वा तमेवाजौ छलेनाजिह्मयोधिनम्
उपसंप्रष्टुमर्हामि तमहं केन हेतुना

^{१२.३८.२२}ततस्तं नृपतिश्रेष्ठं चातुर्वर्ण्यहितेप्सया
पुनराह महाबाहुर्यदुश्रेष्ठो महाद्युतिः

^{१२.३८.२३}नेदानीमतिनिर्बन्धं शोके कर्तुमिहार्हसि
यदाह भगवान्व्यासस्तत्कुरुष्व नृपोत्तम

^{१२.३८.२४}ब्राह्मणास्त्वां महाबाहो भ्रातरश्च महौजसः
पर्जन्यमिव घर्मार्ता आशंसाना उपासते

^{१२.३८.२५}हतशिष्टाश्च राजानः कृत्स्नं चैव समागतम्
चातुर्वर्ण्यं महाराज राष्ट्रं ते कुरुजाङ्गलम्

^{१२.३८.२६}प्रियार्थमपि चैतेषां ब्राह्मणानां महात्मनाम्
नियोगादस्य च गुरोर्व्यासस्यामिततेजसः

^{१२.३८.२७}सुहृदां चास्मदादीनां द्रौपद्याश्च परंतप
कुरु प्रियममित्रघ्न लोकस्य च हितं कुरु

^{१२.३८.२८}एवमुक्तस्तु कृष्णेन राजा राजीवलोचनः
हितार्थं सर्वलोकस्य समुत्तस्थौ महातपाः

^{१२.३८.२९}सोऽनुनीतो नरव्याघ्रो विष्टरश्रवसा स्वयम्
द्वैपायनेन च तथा देवस्थानेन जिष्णुना

^{१२.३८.३०}एतैश्चान्यैश्च बहुभिरनुनीतो युधिष्ठिरः
व्यजहान्मानसं दुःखं संतापं च महामनाः

^{१२.३८.३१}श्रुतवाक्यः श्रुतनिधिः श्रुतश्रव्यविशारदः
व्यवस्य मनसः शान्तिमगच्छत्पाण्डुनन्दनः

^{१२.३८.३२}स तैः परिवृतो राजा नक्षत्रैरिव चन्द्रमाः
धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य स्वपुरं प्रविवेश ह

^{१२.३८.३३}प्रविविक्षुः स धर्मज्ञः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
अर्चयामास देवांश्च ब्राह्मणांश्च सहस्रशः

^{१२.३८.३४}ततो रथं नवं शुभ्रं कम्बलाजिनसंवृतम्
युक्तं षोडशभिर्गोभिः पाण्डुरैः शुभलक्षणैः

^{१२.३८.३५}मन्त्रैरभ्यर्चितः पुण्यैः स्तूयमानो महर्षिभिः
आरुरोह यथा देवः सोमोऽमृतमयं रथम्

^{१२.३८.३६}जग्राह रश्मीन्कौन्तेयो भीमो भीमपराक्रमः
अर्जुनः पाण्डुरं छत्रं धारयामास भानुमत्

^{१२.३८.३७}ध्रियमाणं तु तच्छत्रं पाण्डुरं तस्य मूर्धनि
शुशुभे तारकाराजसितमभ्रमिवाम्बरे

^{१२.३८.३८}चामरव्यजने चास्य वीरौ जगृहतुस्तदा
चन्द्ररश्मिप्रभे शुभ्रे माद्रीपुत्रावलंकृते

^{१२.३८.३९}ते पञ्च रथमास्थाय भ्रातरः समलंकृताः
भूतानीव समस्तानि राजन्ददृशिरे तदा

^{१२.३८.४०}आस्थाय तु रथं शुभ्रं युक्तमश्वैर्महाजवैः
अन्वयात्पृष्ठतो राजन्युयुत्सुः पाण्डवाग्रजम्

^{१२.३८.४१}रथं हेममयं शुभ्रं सैन्यसुग्रीवयोजितम्
सह सात्यकिना कृष्णः समास्थायान्वयात्कुरून्

^{१२.३८.४२}नरयानेन तु ज्येष्ठः पिता पार्थस्य भारत
अग्रतो धर्मराजस्य गान्धारीसहितो ययौ

^{१२.३८.४३}कुरुस्त्रियश्च ताः सर्वाः कुन्ती कृष्णा च द्रौपदी
यानैरुच्चावचैर्जग्मुर्विदुरेण पुरस्कृताः

^{१२.३८.४४}ततो रथाश्च बहुला नागाश्च समलंकृताः
पादाताश्च हयाश्चैव पृष्ठतः समनुव्रजन्

^{१२.३८.४५}ततो वैतालिकैः सूतैर्मागधैश्च सुभाषितैः
स्तूयमानो ययौ राजा नगरं नागसाह्वयम्

^{१२.३८.४६}तत्प्रयाणं महाबाहोर्बभूवाप्रतिमं भुवि
आकुलाकुलमुत्सृष्टं हृष्टपुष्टजनान्वितम्

^{१२.३८.४७}अभियाने तु पार्थस्य नरैर्नगरवासिभिः
नगरं राजमार्गश्च यथावत्समलंकृतम्

^{१२.३८.४८}पाण्डुरेण च माल्येन पताकाभिश्च वेदिभिः
संवृतो राजमार्गश्च धूपनैश्च सुधूपितः

^{१२.३८.४९}अथ चूर्णैश्च गन्धानां नानापुष्पैः प्रियङ्गुभिः
माल्यदामभिरासक्तै राजवेश्माभिसंवृतम्

^{१२.३८.५०}कुम्भाश्च नगरद्वारि वारिपूर्णा दृढा नवाः
कन्याः सुमनसश्छागाः स्थापितास्तत्र तत्र ह

^{१२.३८.५१}तथा स्वलंकृतद्वारं नगरं पाण्डुनन्दनः
स्तूयमानः शुभैर्वाक्यैः प्रविवेश सुहृद्वृतः