^{१२.६०.१}वैशंपायन उवाच

^{१२.६०.२}ततः पुनः स गाङ्गेयमभिवाद्य पितामहम्
प्राञ्जलिर्नियतो भूत्वा पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः

^{१२.६०.३}के धर्माः सर्ववर्णानां चातुर्वर्ण्यस्य के पृथक्
चतुर्णामाश्रमाणां च राजधर्माश्च के मताः

^{१२.६०.४}केन स्विद्वर्धते राष्ट्रं राजा केन विवर्धते
केन पौराश्च भृत्याश्च वर्धन्ते भरतर्षभ

^{१२.६०.५}कोशं दण्डं च दुर्गं च सहायान्मन्त्रिणस्तथा
ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान्कीदृशान्वर्जयेन्नृपः

^{१२.६०.६}केषु विश्वसितव्यं स्याद्राज्ञां कस्यांचिदापदि
कुतो वात्मा दृढो रक्ष्यस्तन्मे ब्रूहि पितामह

^{१२.६०.७}भीष्म उवाच

^{१२.६०.८}नमो धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसे
ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्वा धर्मान्वक्ष्यामि शाश्वतान्

^{१२.६०.९}अक्रोधः सत्यवचनं संविभागः क्षमा तथा
प्रजनः स्वेषु दारेषु शौचमद्रोह एव च

^{१२.६०.१०}आर्जवं भृत्यभरणं नवैते सार्ववर्णिकाः
ब्राह्मणस्य तु यो धर्मस्तं ते वक्ष्यामि केवलम्

^{१२.६०.११}दममेव महाराज धर्ममाहुः पुरातनम्
स्वाध्यायोऽध्यापनं चैव तत्र कर्म समाप्यते

^{१२.६०.१२}तं चेद्वित्तमुपागच्छेद्वर्तमानं स्वकर्मणि
अकुर्वाणं विकर्माणि शान्तं प्रज्ञानतर्पितम्

^{१२.६०.१३}कुर्वीतापत्यसंतानमथो दद्याद्यजेत च
संविभज्य हि भोक्तव्यं धनं सद्भिरितीष्यते

^{१२.६०.१४}परिनिष्ठितकार्यस्तु स्वाध्यायेनैव ब्राह्मणः
कुर्यादन्यन्न वा कुर्यान्मैत्रो ब्राह्मण उच्यते

^{१२.६०.१५}क्षत्रियस्यापि यो धर्मस्तं ते वक्ष्यामि भारत
दद्याद्राजा न याचेत यजेत न तु याजयेत्

^{१२.६०.१६}नाध्यापयेदधीयीत प्रजाश्च परिपालयेत्
नित्योद्युक्तो दस्युवधे रणे कुर्यात्पराक्रमम्

^{१२.६०.१७}ये च क्रतुभिरीजानाः श्रुतवन्तश्च भूमिपाः
य एवाहवजेतारस्त एषां लोकजित्तमाः

^{१२.६०.१८}अविक्षतेन देहेन समराद्यो निवर्तते
क्षत्रियो नास्य तत्कर्म प्रशंसन्ति पुराविदः

^{१२.६०.१९}वधं हि क्षत्रबन्धूनां धर्ममाहुः प्रधानतः
नास्य कृत्यतमं किंचिदन्यद्दस्युनिबर्हणात्

^{१२.६०.२०}दानमध्ययनं यज्ञो योगः क्षेमो विधीयते
तस्माद्राज्ञा विशेषेण योद्धव्यं धर्ममीप्सता

^{१२.६०.२१}स्वेषु धर्मेष्ववस्थाप्य प्रजाः सर्वा महीपतिः
धर्मेण सर्वकृत्यानि समनिष्ठानि कारयेत्

^{१२.६०.२२}परिनिष्ठितकार्यः स्यान्नृपतिः परिपालनात्
कुर्यादन्यन्न वा कुर्यादैन्द्रो राजन्य उच्यते

^{१२.६०.२३}वैश्यस्यापीह यो धर्मस्तं ते वक्ष्यामि भारत
दानमध्ययनं यज्ञः शौचेन धनसंचयः

^{१२.६०.२४}पितृवत्पालयेद्वैश्यो युक्तः सर्वपशूनिह
विकर्म तद्भवेदन्यत्कर्म यद्यत्समाचरेत्
रक्षया स हि तेषां वै महत्सुखमवाप्नुयात्

^{१२.६०.२५}प्रजापतिर्हि वैश्याय सृष्ट्वा परिददे पशून्
ब्राह्मणाय च राज्ञे च सर्वाः परिददे प्रजाः

^{१२.६०.२६}तस्य वृत्तिं प्रवक्ष्यामि यच्च तस्योपजीवनम्
षण्णामेकां पिबेद्धेनुं शताच्च मिथुनं हरेत्

^{१२.६०.२७}लये च सप्तमो भागस्तथा शृङ्गे कला खुरे
सस्यस्य सर्वबीजानामेषा सांवत्सरी भृतिः

^{१२.६०.२८}न च वैश्यस्य कामः स्यान्न रक्षेयं पशूनिति
वैश्ये चेच्छति नान्येन रक्षितव्याः कथंचन

^{१२.६०.२९}शूद्रस्यापि हि यो धर्मस्तं ते वक्ष्यामि भारत
प्रजापतिर्हि वर्णानां दासं शूद्रमकल्पयत्

^{१२.६०.३०}तस्माच्छूद्रस्य वर्णानां परिचर्या विधीयते
तेषां शुश्रूषणाच्चैव महत्सुखमवाप्नुयात्

^{१२.६०.३१}शूद्र एतान्परिचरेत्त्रीन्वर्णाननसूयकः
संचयांश्च न कुर्वीत जातु शूद्रः कथंचन

^{१२.६०.३२}पापीयान्हि धनं लब्ध्वा वशे कुर्याद्गरीयसः
राज्ञा वा समनुज्ञातः कामं कुर्वीत धार्मिकः

^{१२.६०.३३}तस्य वृत्तिं प्रवक्ष्यामि यच्च तस्योपजीवनम्
अवश्यभरणीयो हि वर्णानां शूद्र उच्यते

^{१२.६०.३४}छत्रं वेष्टनमौशीरमुपानद्व्यजनानि च
यातयामानि देयानि शूद्राय परिचारिणे

^{१२.६०.३५}अधार्याणि विशीर्णानि वसनानि द्विजातिभिः
शूद्रायैव विधेयानि तस्य धर्मधनं हि तत्

^{१२.६०.३६}यश्च कश्चिद्द्विजातीनां शूद्रः शुश्रूषुराव्रजेत्
कल्प्यां तस्य तु तेनाहुर्वृत्तिं धर्मविदो जनाः
देयः पिण्डोऽनपेताय भर्तव्यौ वृद्धदुर्बलौ

^{१२.६०.३७}शूद्रेण च न हातव्यो भर्ता कस्यांचिदापदि
अतिरेकेण भर्तव्यो भर्ता द्रव्यपरिक्षये
न हि स्वमस्ति शूद्रस्य भर्तृहार्यधनो ह्यसौ

^{१२.६०.३८}उक्तस्त्रयाणां वर्णानां यज्ञस्त्रय्यैव भारत
स्वाहाकारनमस्कारौ मन्त्रः शूद्रे विधीयते

^{१२.६०.३९}ताभ्यां शूद्रः पाकयज्ञैर्यजेत व्रतवान्स्वयम्
पूर्णपात्रमयीमाहुः पाकयज्ञस्य दक्षिणाम्

^{१२.६०.४०}शूद्रः पैजवनो नाम सहस्राणां शतं ददौ
ऐन्द्राग्नेन विधानेन दक्षिणामिति नः श्रुतम्

^{१२.६०.४१}अतो हि सर्ववर्णानां श्रद्धायज्ञो विधीयते
दैवतं हि महच्छ्रद्धा पवित्रं यजतां च यत्

^{१२.६०.४२}दैवतं परमं विप्राः स्वेन स्वेन परस्परम्
अयजन्निह सत्रैस्ते तैस्तैः कामैः सनातनैः

^{१२.६०.४३}संसृष्टा ब्राह्मणैरेव त्रिषु वर्णेषु सृष्टयः
देवानामपि ये देवा यद्ब्रूयुस्ते परं हि तत्
तस्माद्वर्णैः सर्वयज्ञाः संसृज्यन्ते न काम्यया

^{१२.६०.४४}ऋग्यजुःसामवित्पूज्यो नित्यं स्याद्देववद्द्विजः
अनृग्यजुरसामा तु प्राजापत्य उपद्रवः

^{१२.६०.४५}यज्ञो मनीषया तात सर्ववर्णेषु भारत
नास्य यज्ञहनो देवा ईहन्ते नेतरे जनाः
तस्मात्सर्वेषु वर्णेषु श्रद्धायज्ञो विधीयते

^{१२.६०.४६}स्वं दैवतं ब्राह्मणाः स्वेन नित्यं; परान्वर्णानयजन्नेवमासीत्
आरोचिता नः सुमहान्स धर्मः; सृष्टो ब्रह्मणा त्रिषु वर्णेषु दृष्टः

^{१२.६०.४७}तस्माद्वर्णा ऋजवो जातिधर्माः; संसृज्यन्ते तस्य विपाक एषः
एकं साम यजुरेकमृगेका; विप्रश्चैकोऽनिश्चयस्तेषु दृष्टः

^{१२.६०.४८}अत्र गाथा यज्ञगीताः कीर्तयन्ति पुराविदः
वैखानसानां राजेन्द्र मुनीनां यष्टुमिच्छताम्

^{१२.६०.४९}उदितेऽनुदिते वापि श्रद्दधानो जितेन्द्रियः
वह्निं जुहोति धर्मेण श्रद्धा वै कारणं महत्

^{१२.६०.५०}यत्स्कन्नमस्य तत्पूर्वं यदस्कन्नं तदुत्तरम्
बहूनि यज्ञरूपाणि नानाकर्मफलानि च

^{१२.६०.५१}तानि यः संविजानाति ज्ञाननिश्चयनिश्चितः
द्विजातिः श्रद्धयोपेतः स यष्टुं पुरुषोऽर्हति

^{१२.६०.५२}स्तेनो वा यदि वा पापो यदि वा पापकृत्तमः
यष्टुमिच्छति यज्ञं यः साधुमेव वदन्ति तम्

^{१२.६०.५३}ऋषयस्तं प्रशंसन्ति साधु चैतदसंशयम्
सर्वथा सर्ववर्णैर्हि यष्टव्यमिति निश्चयः
न हि यज्ञसमं किंचित्त्रिषु लोकेषु विद्यते

^{१२.६०.५४}तस्माद्यष्टव्यमित्याहुः पुरुषेणानसूयता
श्रद्धापवित्रमाश्रित्य यथाशक्ति प्रयच्छता