^{१३.७०.१}युधिष्ठिर उवाच

^{१३.७०.२}दत्तानां फलसंप्राप्तिं गवां प्रब्रूहि मेऽनघ
विस्तरेण महाबाहो न हि तृप्यामि कथ्यताम्

^{१३.७०.३}भीष्म उवाच

^{१३.७०.४}अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
ऋषेरुद्दालकेर्वाक्यं नाचिकेतस्य चोभयोः

^{१३.७०.५}ऋषिरुद्दालकिर्दीक्षामुपगम्य ततः सुतम्
त्वं मामुपचरस्वेति नाचिकेतमभाषत
समाप्ते नियमे तस्मिन्महर्षिः पुत्रमब्रवीत्

^{१३.७०.६}उपस्पर्शनसक्तस्य स्वाध्यायनिरतस्य च
इध्मा दर्भाः सुमनसः कलशश्चाभितो जलम्
विस्मृतं मे तदादाय नदीतीरादिहाव्रज

^{१३.७०.७}गत्वानवाप्य तत्सर्वं नदीवेगसमाप्लुतम्
न पश्यामि तदित्येवं पितरं सोऽब्रवीन्मुनिः

^{१३.७०.८}क्षुत्पिपासाश्रमाविष्टो मुनिरुद्दालकिस्तदा
यमं पश्येति तं पुत्रमशपत्स महातपाः

^{१३.७०.९}तथा स पित्राभिहतो वाग्वज्रेण कृताञ्जलिः
प्रसीदेति ब्रुवन्नेव गतसत्त्वोऽपतद्भुवि

^{१३.७०.१०}नाचिकेतं पिता दृष्ट्वा पतितं दुःखमूर्छितः
किं मया कृतमित्युक्त्वा निपपात महीतले

^{१३.७०.११}तस्य दुःखपरीतस्य स्वं पुत्रमुपगूहतः
व्यतीतं तदहःशेषं सा चोग्रा तत्र शर्वरी

^{१३.७०.१२}पित्र्येणाश्रुप्रपातेन नाचिकेतः कुरूद्वह
प्रास्पन्दच्छयने कौश्ये वृष्ट्या सस्यमिवाप्लुतम्

^{१३.७०.१३}स पर्यपृच्छत्तं पुत्रं श्लाघ्यं प्रत्यागतं पुनः
दिव्यैर्गन्धैः समादिग्धं क्षीणस्वप्नमिवोत्थितम्

^{१३.७०.१४}अपि पुत्र जिता लोकाः शुभास्ते स्वेन कर्मणा
दिष्ट्या चासि पुनः प्राप्तो न हि ते मानुषं वपुः

^{१३.७०.१५}प्रत्यक्षदर्शी सर्वस्य पित्रा पृष्टो महात्मना
अन्वर्थं तं पितुर्मध्ये महर्षीणां न्यवेदयत्

^{१३.७०.१६}कुर्वन्भवच्छासनमाशु यातो; ह्यहं विशालां रुचिरप्रभावाम्
वैवस्वतीं प्राप्य सभामपश्यं; सहस्रशो योजनहैमभौमाम्

^{१३.७०.१७}दृष्ट्वैव मामभिमुखमापतन्तं; गृहं निवेद्यासनमादिदेश
वैवस्वतोऽर्घ्यादिभिरर्हणैश्च; भवत्कृते पूजयामास मां सः

^{१३.७०.१८}ततस्त्वहं तं शनकैरवोचं; वृतं सदस्यैरभिपूज्यमानम्
प्राप्तोऽस्मि ते विषयं धर्मराज; लोकानर्हे यान्स्म तान्मे विधत्स्व

^{१३.७०.१९}यमोऽब्रवीन्मां न मृतोऽसि सौम्य; यमं पश्येत्याह तु त्वां तपस्वी
पिता प्रदीप्ताग्निसमानतेजा; न तच्छक्यमनृतं विप्र कर्तुम्

^{१३.७०.२०}दृष्टस्तेऽहं प्रतिगच्छस्व तात; शोचत्यसौ तव देहस्य कर्ता
ददामि किं चापि मनःप्रणीतं; प्रियातिथे तव कामान्वृणीष्व

^{१३.७०.२१}तेनैवमुक्तस्तमहं प्रत्यवोचं; प्राप्तोऽस्मि ते विषयं दुर्निवर्त्यम्
इच्छाम्यहं पुण्यकृतां समृद्धाँ;ल्लोकान्द्रष्टुं यदि तेऽहं वरार्हः

^{१३.७०.२२}यानं समारोप्य तु मां स देवो; वाहैर्युक्तं सुप्रभं भानुमन्तम्
संदर्शयामास तदा स्म लोका;न्सर्वांस्तदा पुण्यकृतां द्विजेन्द्र

^{१३.७०.२३}अपश्यं तत्र वेश्मानि तैजसानि कृतात्मनाम्
नानासंस्थानरूपाणि सर्वरत्नमयानि च

^{१३.७०.२४}चन्द्रमण्डलशुभ्राणि किङ्किणीजालवन्ति च
अनेकशतभौमानि सान्तर्जलवनानि च

^{१३.७०.२५}वैडूर्यार्कप्रकाशानि रूप्यरुक्ममयानि च
तरुणादित्यवर्णानि स्थावराणि चराणि च

^{१३.७०.२६}भक्ष्यभोज्यमयाञ्शैलान्वासांसि शयनानि च
सर्वकामफलांश्चैव वृक्षान्भवनसंस्थितान्

^{१३.७०.२७}नद्यो वीथ्यः सभा वापी दीर्घिकाश्चैव सर्वशः
घोषवन्ति च यानानि युक्तान्येव सहस्रशः

^{१३.७०.२८}क्षीरस्रवा वै सरितो गिरींश्च; सर्पिस्तथा विमलं चापि तोयम्
वैवस्वतस्यानुमतांश्च देशा;नदृष्टपूर्वान्सुबहूनपश्यम्

^{१३.७०.२९}सर्वं दृष्ट्वा तदहं धर्मराज;मवोचं वै प्रभविष्णुं पुराणम्
क्षीरस्यैताः सर्पिषश्चैव नद्यः; शश्वत्स्रोताः कस्य भोज्याः प्रदिष्टाः

^{१३.७०.३०}यमोऽब्रवीद्विद्धि भोज्यास्त्वमेता; ये दातारः साधवो गोरसानाम्
अन्ये लोकाः शाश्वता वीतशोकाः; समाकीर्णा गोप्रदाने रतानाम्

^{१३.७०.३१}न त्वेवासां दानमात्रं प्रशस्तं; पात्रं कालो गोविशेषो विधिश्च
ज्ञात्वा देया विप्र गवान्तरं हि; दुःखं ज्ञातुं पावकादित्यभूतम्

^{१३.७०.३२}स्वाध्यायाढ्यो योऽतिमात्रं तपस्वी; वैतानस्थो ब्राह्मणः पात्रमासाम्
कृच्छ्रोत्सृष्टाः पोषणाभ्यागताश्च; द्वारैरेतैर्गोविशेषाः प्रशस्ताः

^{१३.७०.३३}तिस्रो रात्रीरद्भिरुपोष्य भूमौ; तृप्ता गावस्तर्पितेभ्यः प्रदेयाः
वत्सैः प्रीताः सुप्रजाः सोपचारा;स्त्र्यहं दत्त्वा गोरसैर्वर्तितव्यम्

^{१३.७०.३४}दत्त्वा धेनुं सुव्रतां कांस्यदोहां; कल्याणवत्सामपलायिनीं च
यावन्ति लोमानि भवन्ति तस्या;स्तावद्वर्षाण्यश्नुते स्वर्गलोकम्

^{१३.७०.३५}तथानड्वाहं ब्राह्मणाय प्रदाय; दान्तं धुर्यं बलवन्तं युवानम्
कुलानुजीवं वीर्यवन्तं बृहन्तं; भुङ्क्ते लोकान्संमितान्धेनुदस्य

^{१३.७०.३६}गोषु क्षान्तं गोशरण्यं कृतज्ञं; वृत्तिग्लानं तादृशं पात्रमाहुः
वृत्तिग्लाने संभ्रमे वा महार्थे; कृष्यर्थे वा होमहेतोः प्रसूत्याम्

^{१३.७०.३७}गुर्वर्थे वा बालपुष्ट्याभिषङ्गा;द्गावो दातुं देशकालोऽविशिष्टः
अन्तर्जाताः सुक्रयज्ञानलब्धाः; प्राणक्रीता निर्जिताश्चौदकाश्च

^{१३.७०.३८}नाचिकेत उवाच

^{१३.७०.३९}श्रुत्वा वैवस्वतवचस्तमहं पुनरब्रुवम्
अगोमी गोप्रदातॄणां कथं लोकान्निगच्छति

^{१३.७०.४०}ततो यमोऽब्रवीद्धीमान्गोप्रदाने परां गतिम्
गोप्रदानानुकल्पं तु गामृते सन्ति गोप्रदाः

^{१३.७०.४१}अलाभे यो गवां दद्याद्घृतधेनुं यतव्रतः
तस्यैता घृतवाहिन्यः क्षरन्ते वत्सला इव

^{१३.७०.४२}घृतालाभे च यो दद्यात्तिलधेनुं यतव्रतः
स दुर्गात्तारितो धेन्वा क्षीरनद्यां प्रमोदते

^{१३.७०.४३}तिलालाभे च यो दद्याज्जलधेनुं यतव्रतः
स कामप्रवहां शीतां नदीमेतामुपाश्नुते

^{१३.७०.४४}एवमादीनि मे तत्र धर्मराजो न्यदर्शयत्
दृष्ट्वा च परमं हर्षमवापमहमच्युत

^{१३.७०.४५}निवेदये चापि प्रियं भवत्सु; क्रतुर्महानल्पधनप्रचारः
प्राप्तो मया तात स मत्प्रसूतः; प्रपत्स्यते वेदविधिप्रवृत्तः

^{१३.७०.४६}शापो ह्ययं भवतोऽनुग्रहाय; प्राप्तो मया यत्र दृष्टो यमो मे
दानव्युष्टिं तत्र दृष्ट्वा महार्थां; निःसंदिग्धं दानधर्मांश्चरिष्ये

^{१३.७०.४७}इदं च मामब्रवीद्धर्मराजः; पुनः पुनः संप्रहृष्टो द्विजर्षे
दानेन तात प्रयतोऽभूः सदैव; विशेषतो गोप्रदानं च कुर्याः

^{१३.७०.४८}शुद्धो ह्यर्थो नावमन्यः स्वधर्मा;त्पात्रे देयं देशकालोपपन्ने
तस्माद्गावस्ते नित्यमेव प्रदेया; मा भूच्च ते संशयः कश्चिदत्र

^{१३.७०.४९}एताः पुरा अददन्नित्यमेव; शान्तात्मानो दानपथे निविष्टाः
तपांस्युग्राण्यप्रतिशङ्कमाना;स्ते वै दानं प्रददुश्चापि शक्त्या

^{१३.७०.५०}काले शक्त्या मत्सरं वर्जयित्वा; शुद्धात्मानः श्रद्धिनः पुण्यशीलाः
दत्त्वा तप्त्वा लोकममुं प्रपन्ना; देदीप्यन्ते पुण्यशीलाश्च नाके

^{१३.७०.५१}एतद्दानं न्यायलब्धं द्विजेभ्यः; पात्रे दत्तं प्रापणीयं परीक्ष्य
काम्याष्टम्यां वर्तितव्यं दशाहं; रसैर्गवां शकृता प्रस्नवैर्वा

^{१३.७०.५२}वेदव्रती स्याद्वृषभप्रदाता; वेदावाप्तिर्गोयुगस्य प्रदाने
तीर्थावाप्तिर्गोप्रयुक्तप्रदाने; पापोत्सर्गः कपिलायाः प्रदाने

^{१३.७०.५३}गामप्येकां कपिलां संप्रदाय; न्यायोपेतां कल्मषाद्विप्रमुच्येत्
गवां रसात्परमं नास्ति किंचि;द्गवां दानं सुमहत्तद्वदन्ति

^{१३.७०.५४}गावो लोकान्धारयन्ति क्षरन्त्यो; गावश्चान्नं संजनयन्ति लोके
यस्तज्जानन्न गवां हार्दमेति; स वै गन्ता निरयं पापचेताः

^{१३.७०.५५}यत्ते दातुं गोसहस्रं शतं वा; शतार्धं वा दश वा साधुवत्साः
अप्येकां वा साधवे ब्राह्मणाय; सास्यामुष्मिन्पुण्यतीर्था नदी वै

^{१३.७०.५६}प्राप्त्या पुष्ट्या लोकसंरक्षणेन; गावस्तुल्याः सूर्यपादैः पृथिव्याम्
शब्दश्चैकः संततिश्चोपभोग;स्तस्माद्गोदः सूर्य इवाभिभाति

^{१३.७०.५७}गुरुं शिष्यो वरयेद्गोप्रदाने; स वै वक्ता नियतं स्वर्गदाता
विधिज्ञानां सुमहानेष धर्मो; विधिं ह्याद्यं विधयः संश्रयन्ति

^{१३.७०.५८}एतद्दानं न्यायलब्धं द्विजेभ्यः; पात्रे दत्त्वा प्रापयेथाः परीक्ष्य
त्वय्याशंसन्त्यमरा मानवाश्च; वयं चापि प्रसृते पुण्यशीलाः

^{१३.७०.५९}इत्युक्तोऽहं धर्मराज्ञा महर्षे; धर्मात्मानं शिरसाभिप्रणम्य
अनुज्ञातस्तेन वैवस्वतेन; प्रत्यागमं भगवत्पादमूलम्