^{९.५६.१}संजय उवाच

^{९.५६.२}ततो दुर्योधनो दृष्ट्वा भीमसेनं तथागतम्
प्रत्युद्ययावदीनात्मा वेगेन महता नदन्

^{९.५६.३}समापेततुरानद्य शृङ्गिणौ वृषभाविव
महानिर्घातघोषश्च संप्रहारस्तयोरभूत्

^{९.५६.४}अभवच्च तयोर्युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम्
जिगीषतोर्युधान्योन्यमिन्द्रप्रह्रादयोरिव

^{९.५६.५}रुधिरोक्षितसर्वाङ्गौ गदाहस्तौ मनस्विनौ
ददृशाते महात्मानौ पुष्पिताविव किंशुकौ

^{९.५६.६}तथा तस्मिन्महायुद्धे वर्तमाने सुदारुणे
खद्योतसंघैरिव खं दर्शनीयं व्यरोचत

^{९.५६.७}तथा तस्मिन्वर्तमाने संकुले तुमुले भृशम्
उभावपि परिश्रान्तौ युध्यमानावरिंदमौ

^{९.५६.८}तौ मुहूर्तं समाश्वस्य पुनरेव परंतपौ
अभ्यहारयतां तत्र संप्रगृह्य गदे शुभे

^{९.५६.९}तौ तु दृष्ट्वा महावीर्यौ समाश्वस्तौ नरर्षभौ
बलिनौ वारणौ यद्वद्वाशितार्थे मदोत्कटौ

^{९.५६.१०}अपारवीर्यौ संप्रेक्ष्य प्रगृहीतगदावुभौ
विस्मयं परमं जग्मुर्देवगन्धर्वदानवाः

^{९.५६.११}प्रगृहीतगदौ दृष्ट्वा दुर्योधनवृकोदरौ
संशयः सर्वभूतानां विजये समपद्यत

^{९.५६.१२}समागम्य ततो भूयो भ्रातरौ बलिनां वरौ
अन्योन्यस्यान्तरप्रेप्सू प्रचक्रातेऽन्तरं प्रति

^{९.५६.१३}यमदण्डोपमां गुर्वीमिन्द्राशनिमिवोद्यताम्
ददृशुः प्रेक्षका राजन्रौद्रीं विशसनीं गदाम्

^{९.५६.१४}आविध्यतो गदां तस्य भीमसेनस्य संयुगे
शब्दः सुतुमुलो घोरो मुहूर्तं समपद्यत

^{९.५६.१५}आविध्यन्तमभिप्रेक्ष्य धार्तराष्ट्रोऽथ पाण्डवम्
गदामलघुवेगां तां विस्मितः संबभूव ह

^{९.५६.१६}चरंश्च विविधान्मार्गान्मण्डलानि च भारत
अशोभत तदा वीरो भूय एव वृकोदरः

^{९.५६.१७}तौ परस्परमासाद्य यत्तावन्योन्यरक्षणे
मार्जाराविव भक्षार्थे ततक्षाते मुहुर्मुहुः

^{९.५६.१८}अचरद्भीमसेनस्तु मार्गान्बहुविधांस्तथा
मण्डलानि विचित्राणि स्थानानि विविधानि च

^{९.५६.१९}गोमूत्रिकाणि चित्राणि गतप्रत्यागतानि च
परिमोक्षं प्रहाराणां वर्जनं परिधावनम्

^{९.५६.२०}अभिद्रवणमाक्षेपमवस्थानं सविग्रहम्
परावर्तनसंवर्तमवप्लुतमथाप्लुतम्
उपन्यस्तमपन्यस्तं गदायुद्धविशारदौ

^{९.५६.२१}एवं तौ विचरन्तौ तु न्यघ्नतां वै परस्परम्
वञ्चयन्तौ पुनश्चैव चेरतुः कुरुसत्तमौ

^{९.५६.२२}विक्रीडन्तौ सुबलिनौ मण्डलानि प्रचेरतुः
गदाहस्तौ ततस्तौ तु मण्डलावस्थितौ बली

^{९.५६.२३}दक्षिणं मण्डलं राजन्धार्तराष्ट्रोऽभ्यवर्तत
सव्यं तु मण्डलं तत्र भीमसेनोऽभ्यवर्तत

^{९.५६.२४}तथा तु चरतस्तस्य भीमस्य रणमूर्धनि
दुर्योधनो महाराज पार्श्वदेशेऽभ्यताडयत्

^{९.५६.२५}आहतस्तु तदा भीमस्तव पुत्रेण भारत
आविध्यत गदां गुर्वीं प्रहारं तमचिन्तयन्

^{९.५६.२६}इन्द्राशनिसमां घोरां यमदण्डमिवोद्यताम्
ददृशुस्ते महाराज भीमसेनस्य तां गदाम्

^{९.५६.२७}आविध्यन्तं गदां दृष्ट्वा भीमसेनं तवात्मजः
समुद्यम्य गदां घोरां प्रत्यविध्यदरिंदमः

^{९.५६.२८}गदामारुतवेगेन तव पुत्रस्य भारत
शब्द आसीत्सुतुमुलस्तेजश्च समजायत

^{९.५६.२९}स चरन्विविधान्मार्गान्मण्डलानि च भागशः
समशोभत तेजस्वी भूयो भीमात्सुयोधनः

^{९.५६.३०}आविद्धा सर्ववेगेन भीमेन महती गदा
सधूमं सार्चिषं चाग्निं मुमोचोग्रा महास्वना

^{९.५६.३१}आधूतां भीमसेनेन गदां दृष्ट्वा सुयोधनः
अद्रिसारमयीं गुर्वीमाविध्यन्बह्वशोभत

^{९.५६.३२}गदामारुतवेगं हि दृष्ट्वा तस्य महात्मनः
भयं विवेश पाण्डून्वै सर्वानेव ससोमकान्

^{९.५६.३३}तौ दर्शयन्तौ समरे युद्धक्रीडां समन्ततः
गदाभ्यां सहसान्योन्यमाजघ्नतुररिंदमौ

^{९.५६.३४}तौ परस्परमासाद्य दंष्ट्राभ्यां द्विरदौ यथा
अशोभेतां महाराज शोणितेन परिप्लुतौ

^{९.५६.३५}एवं तदभवद्युद्धं घोररूपमसंवृतम्
परिवृत्तेऽहनि क्रूरं वृत्रवासवयोरिव

^{९.५६.३६}दृष्ट्वा व्यवस्थितं भीमं तव पुत्रो महाबलः
चरंश्चित्रतरान्मार्गान्कौन्तेयमभिदुद्रुवे

^{९.५६.३७}तस्य भीमो महावेगां जाम्बूनदपरिष्कृताम्
अभिक्रुद्धस्य क्रुद्धस्तु ताडयामास तां गदाम्

^{९.५६.३८}सविस्फुलिङ्गो निर्ह्रादस्तयोस्तत्राभिघातजः
प्रादुरासीन्महाराज सृष्टयोर्वज्रयोरिव

^{९.५६.३९}वेगवत्या तया तत्र भीमसेनप्रमुक्तया
निपतन्त्या महाराज पृथिवी समकम्पत

^{९.५६.४०}तां नामृष्यत कौरव्यो गदां प्रतिहतां रणे
मत्तो द्विप इव क्रुद्धः प्रतिकुञ्जरदर्शनात्

^{९.५६.४१}स सव्यं मण्डलं राजन्नुद्भ्राम्य कृतनिश्चयः
आजघ्ने मूर्ध्नि कौन्तेयं गदया भीमवेगया

^{९.५६.४२}तया त्वभिहतो भीमः पुत्रेण तव पाण्डवः
नाकम्पत महाराज तदद्भुतमिवाभवत्

^{९.५६.४३}आश्चर्यं चापि तद्राजन्सर्वसैन्यान्यपूजयन्
यद्गदाभिहतो भीमो नाकम्पत पदात्पदम्

^{९.५६.४४}ततो गुरुतरां दीप्तां गदां हेमपरिष्कृताम्
दुर्योधनाय व्यसृजद्भीमो भीमपराक्रमः

^{९.५६.४५}तं प्रहारमसंभ्रान्तो लाघवेन महाबलः
मोघं दुर्योधनश्चक्रे तत्राभूद्विस्मयो महान्

^{९.५६.४६}सा तु मोघा गदा राजन्पतन्ती भीमचोदिता
चालयामास पृथिवीं महानिर्घातनिस्वना

^{९.५६.४७}आस्थाय कौशिकान्मार्गानुत्पतन्स पुनः पुनः
गदानिपातं प्रज्ञाय भीमसेनमवञ्चयत्

^{९.५६.४८}वञ्चयित्वा तथा भीमं गदया कुरुसत्तमः
ताडयामास संक्रुद्धो वक्षोदेशे महाबलः

^{९.५६.४९}गदयाभिहतो भीमो मुह्यमानो महारणे
नाभ्यमन्यत कर्तव्यं पुत्रेणाभ्याहतस्तव

^{९.५६.५०}तस्मिंस्तथा वर्तमाने राजन्सोमकपाण्डवाः
भृशोपहतसंकल्पा नहृष्टमनसोऽभवन्

^{९.५६.५१}स तु तेन प्रहारेण मातङ्ग इव रोषितः
हस्तिवद्धस्तिसंकाशमभिदुद्राव ते सुतम्

^{९.५६.५२}ततस्तु रभसो भीमो गदया तनयं तव
अभिदुद्राव वेगेन सिंहो वनगजं यथा

^{९.५६.५३}उपसृत्य तु राजानं गदामोक्षविशारदः
आविध्यत गदां राजन्समुद्दिश्य सुतं तव

^{९.५६.५४}अताडयद्भीमसेनः पार्श्वे दुर्योधनं तदा
स विह्वलः प्रहारेण जानुभ्यामगमन्महीम्

^{९.५६.५५}तस्मिंस्तु भरतश्रेष्ठे जानुभ्यामवनीं गते
उदतिष्ठत्ततो नादः सृञ्जयानां जगत्पते

^{९.५६.५६}तेषां तु निनदं श्रुत्वा सृञ्जयानां नरर्षभः
अमर्षाद्भरतश्रेष्ठ पुत्रस्ते समकुप्यत

^{९.५६.५७}उत्थाय तु महाबाहुः क्रुद्धो नाग इव श्वसन्
दिधक्षन्निव नेत्राभ्यां भीमसेनमवैक्षत

^{९.५६.५८}ततः स भरतश्रेष्ठो गदापाणिरभिद्रवत्
प्रमथिष्यन्निव शिरो भीमसेनस्य संयुगे

^{९.५६.५९}स महात्मा महात्मानं भीमं भीमपराक्रमः
अताडयच्छङ्खदेशे स चचालाचलोपमः

^{९.५६.६०}स भूयः शुशुभे पार्थस्ताडितो गदया रणे
उद्भिन्नरुधिरो राजन्प्रभिन्न इव कुञ्जरः

^{९.५६.६१}ततो गदां वीरहणीमयस्मयीं; प्रगृह्य वज्राशनितुल्यनिस्वनाम्
अताडयच्छत्रुममित्रकर्शनो; बलेन विक्रम्य धनंजयाग्रजः

^{९.५६.६२}स भीमसेनाभिहतस्तवात्मजः; पपात संकम्पितदेहबन्धनः
सुपुष्पितो मारुतवेगताडितो; महावने साल इवावघूर्णितः

^{९.५६.६३}ततः प्रणेदुर्जहृषुश्च पाण्डवाः; समीक्ष्य पुत्रं पतितं क्षितौ तव
ततः सुतस्ते प्रतिलभ्य चेतनां; समुत्पपात द्विरदो यथा ह्रदात्

^{९.५६.६४}स पार्थिवो नित्यममर्षितस्तदा; महारथः शिक्षितवत्परिभ्रमन्
अताडयत्पाण्डवमग्रतः स्थितं; स विह्वलाङ्गो जगतीमुपास्पृशत्

^{९.५६.६५}स सिंहनादान्विननाद कौरवो; निपात्य भूमौ युधि भीममोजसा
बिभेद चैवाशनितुल्यतेजसा; गदानिपातेन शरीररक्षणम्

^{९.५६.६६}ततोऽन्तरिक्षे निनदो महानभू;द्दिवौकसामप्सरसां च नेदुषाम्
पपात चोच्चैरमरप्रवेरितं; विचित्रपुष्पोत्करवर्षमुत्तमम्

^{९.५६.६७}ततः परानाविशदुत्तमं भयं; समीक्ष्य भूमौ पतितं नरोत्तमम्
अहीयमानं च बलेन कौरवं; निशम्य भेदं च दृढस्य वर्मणः

^{९.५६.६८}ततो मुहूर्तादुपलभ्य चेतनां; प्रमृज्य वक्त्रं रुधिरार्द्रमात्मनः
धृतिं समालम्ब्य विवृत्तलोचनो; बलेन संस्तभ्य वृकोदरः स्थितः